« كسى كه ملاحظهء سخنان اين و آن كند ( و از آن بترسد ) از غصه مىميرد ؛ ولى افراد جسور و شجاع به لذات و كاميابىها مىرسند » .
واژهء « هيبه » گاه به معناى شكوه و جلال آمده كه موجب خوف ديگران مىشود و گاه به معناى ترس است و در جملهء بالا معناى دوم اراده شده است آن هم ترس بى جا ، و واژهء « خيبة » به معناى خسران و شكست و ناكامى و محروميت است و اين دو همواره با هم قرين اند و به اين ترتيب امام مىخواهد پيروان خود را به شجاعت در تمام امور دعوت كند .
در جملهء كوتاه و پرمعناى دوم مىفرمايد : « كمرويى با محروميت همراه است » ؛
( وَالْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ )
. حياء مانند هيبت دو معناى باارزش و ضد ارزش دارد ؛ حياى ارزشمند آن است كه انسان از هر كار زشت و گناه و آنچه مخالف عقل و شرع است بپرهيزد و حياى ضد ارزش آن است كه انسان از فراگرفتن علوم و دانشها و يا سؤال كردن از چيزهايى كه نمىداند يا احقاق حق در نزد قاضى و جز او اجتناب كند ، همان چيزى كه در عرف ، از آن به كمرويىِ ناشى از ضعف نفس تعبير مىشود .
منظور امام عليه السلام در گفتار بالا همان معناى دوم است كه انسان را گرفتار محروميتها مىسازد .
در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم :
« الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلٍ وَحَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَحَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ ؛
شرم و حيا دو گونه است حياى عاقلانه و حياى احمقانه ؛ حياى عاقلانه از علم سرچشمه مىگيرد و حياى احمقانه از جهل » . « 1 »
در حديثى نيز از امام صادق آمده است كه فرمود :
« الْحَيَاءُ عَلَى وَجْهَيْنِ فَمِنْهُ ضَعْفٌ وَمِنْهُ قُوَّةٌ وَإِسْلَامٌ وَإِيمَانٌ ؛
حيا بر دو گونه است قسمى از آن ضعف
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 106 ، ح 6 .