در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام مىخوانيم :
« وَاللَّهِ مَا صَلَحَتْ دُنْيَا وَلَا دِينٌ إِلَّا بِهِ ( بالجهاد ) ؛
به خدا سوگند هيچ دنيا و دينى جز با جهاد اصلاح نشد » . « 1 »
دربارهء اهمّيّت جهاد در بحثهاى پيشين از جمله ذيل خطبهء 27 در جلد دوم در همين كتاب بحثهاى فراوانى داشتهايم .
سپس در ادامهء سخن به چهار امر مهم ديگر توصيه مىكند نخست در بيان امر اوّل و دوم مىفرمايد : « و بر شما لازم است پيوندهاى دوستى و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نكنيد » ؛
( وَعَلَيْكُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَالتَّبَاذُلِ ) .
آنگاه در سومين و چهارمين توصيه مىافزايد : « و بر حذر باشيد از اينكه به يكديگر پشت كنيد و رابطهء خود را با هم قطع نماييد » ؛
( وَإِيَّاكُمْ وَالتَّدَابُرَ وَالتَّقَاطُعَ ) .
« تواصل » از ريشهء « وصل » ، هرگونه ارتباط و پيوند معنوى و مادى و عقلانى و عاطفى را شامل مىشود و « تباذل » از ريشهء بذل از قبيل ذكر خاص بعد از عام است ، زيرا يكى از طرق پيوند افراد جامعه با يكديگر بذل كمكهاى مادى به افرادى است كه به هر دليل نيازمند شدهاند .
« تدابر » از ريشهء « دبر » ( بر وزن عبد ) به معناى پشت كردن به هم و قهر كردن و دشمنى با يكديگر نمودن و « تقاطع » به معناى هرگونه قطع رابطه است . و اين دو واژه به عكس دو واژهء اوّل از قبيل ذكر خاص بعد از عام است ، زيرا تدابر به معناى جدايى كامل است و تقاطع هر نوع قطع پيوند را شامل مىشود .
مسألهء پيوندهاى دوستى و محبّت كه گاه با زبان و از طريق ملاقات و امثال آن انجام مىشود در اسلام بسيار مهم است همانگونه كه بى محبتىها و جدايىها و قطع پيوندها منفور است . احاديث بسيارى در نكوهش هجران و جدايى در منابع معتبر روايى ما آمده كه گاه پشت انسان را مىلرزاند .
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 5 ، ص 8 ، ح 11 .