آيه را يادآور مىشوم : « « وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقين » ؛ و سرانجام ( نيك ) براى پرهيزكاران است » « 1 » و گاه از سمت چپ مىآيد و مرا به شهوات دعوت مىكند . من در برابر او اين آيه را مىخوانم : « « وَحيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ » ؛ ( خداوند درباهء كافران سركش و مغرورى كه گرفتار عذاب در دنيا مىشوند مىفرمايد : ) و ( سرانجام ) ميان آنها و خواستههايشان جدايى افكنده شد » . « 2 » « 3 »
براى اين چهار جهت كه شيطان از سوى آن مىآيد روايتى ذكر شده كه خلاصهء آن چنين است : « شيطان از پيش رو مىآيد يعنى مسائل مربوط به آخرت را كه در پيش دارد در نظر انسان سست مىكند و از پشت سر مىآيد و او را به جمع اموال از هر طريق بى آنكه حقوق شرعى آن را بپردازد و باقى گذاردن براى فرزندان و بازماندگان خود فرا مىخواند و از طرف راست مىآيد و امور معنوى را بهوسيلهء شبهات و شك و ترديد در نظر او ضايع مىكند و از طرف چپ مىآيد و شهوات را در نظر او زينت مىدهد » . « 4 »
آرى وسوسههاى شياطين جنّ و انس كه از هر درى براى گمراه ساختن انسانها وارد مىشوند ، اينگونه است .
در اينجا يك سؤال باقى مىماند و آن اينكه چرا از جهت فوق و تحت ( بالا و پايين ) سخنى به ميان نيامده بعضى گفتهاند براى آن است كه جهت بالا جهت رحمت است ، زيرا پيوسته رحمت الهى از آن سو نازل مىشود و جهت پايين مايهء وحشت است كه اگر كسى از زير زمين سر بر آورد و انسان را به كارى دعوت كند از او مىترسد و نمىپذيرد .
اين احتمال نيز وجود دارد كه شياطين به شكل معمولى انسانها به سراغ او
هامش
( 1 ) . اعراف ، آيهء 128 .
( 2 ) . سبأ ، آيهء 54 .
( 3 ) . بهج الصباغه ، ج 14 ، ص 372 .
( 4 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 17 از سورهء اعراف .