ترتيب نيست مشكلى از اين نظر در تفسير عبارت پيدا نمىشود .
اين احتمال نيز كاملًا پذيرفتنى است كه نظر امام عليه السلام به دوران تكامل جنينى و رشد پس از تولد است ؛ زيرا نطفهاى كه در رحم مادر قرار مىگيرد ، از روزى الهى كه در رحم مادر براى او حواله شده پيوسته بهره مىگيرد و به دنبال آن مراحل تكامل را يكى بعد از ديگرى سير مىكند حتى زمانى كه متولد مىشود و روزى او از خون به شير مادر مبدل مىگردد ، باز هم مراحل تسويه و تكامل را تا مدت زيادى ادامه مىدهد ، بنابراين مىتوان گفت كه روزى قبل از مراحل تكامل انسان شروع مىشود .
نكته مقايسهء علم و جهل بشر
شك نيست انسان هنگام تولد چيزى را نمىداند ، هر چند استعداد او براى فراگيرى در حد بسيار بالايى است . قرآن مجيد نيز بر اين حقيقت ناطق است مىگويد : « وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً » . « 1 »
آن گاه از سه طريق آموزش مىبيند : 1 . از طريق تجربياتى كه پيوسته به صورت بازى و سرگرمى و . . . بدان مشغول است . 2 . از راه تعليم و تربيت پدر و مادر و استاد . 3 . از طريق شكوفا شدن علوم فطرى ( فطرت توحيد ، حسن و قبح عقلى ، امور وجدانى و مانند آن ) كه دست قدرت خدا در نهاد او قرار داده است ؛ ولى هر چه پيشتر مىرود به وسعت مجهولات خود آشناتر مىگردد .
فى المثل ستاره شناسان با اسباب ابتدايى كه نگاه به آسمان مىكنند ، ستارگان محدودى را مىبينند كه وضع آنها برايشان مجهول است ، وقتى ابزار پيشرفتهتر مىشود به كهكشانهاى عظيمى دست مىيابند كه هركدام ميليونها يا ميلياردها
هامش
( 1 ) . نحل ، آيهء 78 .