شارحان نهجالبلاغه در برابر اين سؤال پاسخهاى مختلفى گفتهاند كه گاه بسيار آميخته با تكلف است . روشنترين پاسخ اين است كه امام عليه السلام در اينجا ناظر به افراد شاخصى است كه در مسير اطاعت يا عصيان گام بر مىدارند و ناظر به همهء افراد نيست ؛ به تعبير ديگر ، اين حصر اضافى است نسبت به مؤمنان كامل الايمان و سردمداران كفر و ظلم ، نه حصر حقيقى نسبت به همه .
در قرآن مجيد نيز تعبيراتى همچون تعبيرات امام عليه السلام ديده مىشود ؛ مثلًا در سورهء هود مىخوانيم : « فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ * فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِى النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ * خَالِدِينَ فِيهَا . . . * وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا ؛ گروهى از آنها بدبخت و گروهى سعادتمندند اما كسانى كه بدبخت شدند ، در آتشاند و براى آنان در آنجا نالههاى دردناك و نعرههاى طولانى است * . . . ، جاودانه در آن خواهند ماند . . . * اما كسانى كه سعادتمند شدند تا آسمانها و زمين برپاست ، جاودانه در بهشت خواهند ماند » . « 1 »
در حديثى از امام جواد عليه السلام از پدرانش نقل شده كه فرمود : به امير مؤمنان عرض كردند : مرگ را براى ما توصيف كن فرمود : از شخص آگاهى سؤال كرديد :
« هُوَ أَحَدُ ثَلَاثَةِ أُمُورٍ يَرِدُ عَلَيْهِ إِمَّا بِشَارَةٌ بِنَعِيمِ الْأَبَدِ وَ إِمَّا بِشَارَةٌ بِعَذَابِ الْأَبَدِ وَ إِمَّا تَحْزِينٌ وَ تَهْوِيلٌ وَ أَمْرُهُ مُبْهَمٌ لَا تَدْرِي مِنْ أَيِّ الْفِرَقِ هُوَ فَأَمَّا وَلِيُّنَا الْمُطِيعُ لِأَمْرِنَا فَهُوَ الْمُبَشَّرُ بِنَعِيمِ الْأَبَد ؛ يكى از سه حالت به هنگام مرگ بر انسان وارد مىشود يا بشارت به نعمتهاى جاودانى يا بشارت به عذاب جاودانى و يا حالت اندوه و ترس و سرنوشت مبهم كه نمىداند سرانجام به كدام گروه ملحق خواهد شد اما دوستان ما كه مطيع اوامر ما باشند ( جزء گروه اوّلند و ) بشارت به نعمتهاى جاودانى داده خواهند شد » . « 2 »
هامش
( 1 ) . هود ، آيهء 105 - / 108 .
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 6 ، ص 154 .