سپس امام عليه السّلام به چهار وصف برجستهء ديگر از اوصاف پارسايان اشاره مىكند كه هر يك مكمّل ديگرى است ، مىفرمايد : « نفس خود را به زحمت مىافكند ؛ ولى مردم از دست او راحتند ، خويشتن را براى آخرت به تعب مىاندازد و مردم را از ناحيهء خود آسوده مىسازد » ؛ ( نفسه منه في عناء . و النّاس منه في راحة ) .
اشاره به اين است كه مشكلات را براى ناراحتى ديگران پذيرا مىشود ؛ مثلا هرگاه مشكلى در جامعه پيدا شود او براى حل آن خويشتن را به زحمت مىافكند تا ديگران راحت باشند و در واقع اين نوعى ايثار و فداكارى است كه انسان براى راحتى بندگان خدا ، مشكلات اجتماعى را تحمل كند .
بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله سوم و چهارم « أتعب نفسه . . . » را به منزلهء دليل براى دو جملهء قبل دانستهاند ؛ يعنى اگر نفس او از ناحيهء خودش در زحمت است به سبب اين است كه پيوسته براى آماده كردن سراى آخرت مىكوشد و اگر مردم از دست او راحتند به واسطهء اين است كه او براى اين كار تصميم گرفته است .
اين احتمال نيز وجود دارد كه اين دو جمله ، ناظر به مسئلهء ديگرى باشد ؛ دو جملهء قبل ، اشاره به امور مادى و اين دو جمله اشاره به امور معنوى باشد .
امير مؤمنان عليه السّلام مىفرمايد : « من عمّر دار إقامته فهو العاقل ؛ عاقل كسى است كه خانهء اقامت خود را آباد سازد » . « 1 »
قرآن مجيد با صراحت مىگويد : «
« وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ »
سراى باقى و اقامتگاه ابدى آخرت است » . « 2 »
حضرت سرانجام با ذكر چهار فضيلت برجستهء ديگر صفات پرهيزكاران را پايان مىبخشد . ( پايانى كه اگر حادثهء مربوط به همام پيش نمىآمد شايد نقطهء پايان نبود و
هامش
( 1 ) . غرر الحكم .
( 2 ) . غافر ، آيهء 39 .