سپس امام عليه السّلام در ادامهء همين اوصاف به سه وصف ديگر در عبارتى هماهنگ اشاره مىكند و مىفرمايد : « هرگاه سكوت كند سكوتش وى را غمگين نمىسازد و اگر بخندد صدايش به قهقهه بلند نمىشود ، و هرگاه به او ستمى شود ( حتى الامكان ) صبر مىكند تا خدا انتقامش را بگيرد » ؛ ( إن صمت لم يغمّه صمته ، و إن ضحك لم يعل صوته ، و إن بغي عليه صبر حتّى يكون اللّه هو الّذي ينتقم له ) .
پرهيزگاران از سكوت خود غمگين نمىشوند ، با اينكه سكوت در بسيارى از مواقع سبب پژمردگى و اندوه است ، زيرا سكوت مايهء نجات از بسيارى از آفات لسان است ، به علاوه سبب تفكّر در اين امور دين و دنياست . در حديثى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله مىخوانيم :
« طوبى لمن . . . أنفق الفضل من ماله و أمسك الفضل من قوله ؛ خوشا به حال كسى كه فزونى مالش را انفاق كرده است و زيادهگويى را از سخنش فروگرفته است » . « 1 »
پرهيزگاران با صداى بلند نمىخندند ، زيرا قهقهههاى بلند ، راه و رسم ثروتمندان مغرور و افراد بىخيال است . در حديثى از آن حضرت كه در غرر الحكم آمده است ، مىخوانيم : « خير الضّحك التّبسّم ؛ بهترين خنده تبسّم است » .
جملهء « و إن بغي عليه . . . » اشاره به اين است كه گاهى دوستان و بستگان و حتى برادران ممكن است ستمى بر انسان وارد كنند كه اگر بخواهند به انتقامجويى برخيزد ، درگيرىها ادامه مىيابد و چه بسا به جاى خطرناك و غير قابل جبران برسد . هرگاه در اينگونه موارد انسان راه شكيبايى و تحمّل پيش گيرد و طرف مقابل را به خدا واگذارد ، هم خودش از وسوسههاى خطرناك شيطان رهايى مىيابد و هم آرامش جامعه را حفظ مىكند ؛ ولى بديهى است اين سخن ناظر به دشمنان لجوج و بىرحم نيست كه در برابر آنها صبر و سكوت ، سبب طغيان و ظلم بيشتر است : ( اشك كباب مايهء طغيان آتش است ) .
هامش
( 1 ) . الكافى ، جلد 2 ، صفحهء 144 .