گذشت خطاها و لغزشهايى باشد ، سخن از خوف آنها به ميان آمده و لذا به ما دستور داده شده است كه شب هنگام قبل از آنكه به بستر استراحت رويم ، استغفار كنيم . در حديثى از امام صادق عليه السّلام مىخوانيم : « من استغفر اللّه حين يأوي إلى فراشه مأة مرّة تحاتت ذنوبه كما يسقط ورق الشّجر ؛ كسى كه شب هنگام وقتى به بستر استراحت مىرود يكصد مرتبه استغفار كند ، گناهان او فرومىريزد آنگونه كه برگ درختان ( هنگام پاييز ) فرومىريزد » . « 1 »
و از آنجا كه روز آغاز فعاليتى نوين و اعمال صالح جديدى است فعاليتى كه بايد با اميد آغاز گردد تجلىگاه صفت رجا و شادمانى است .
در اينكه ميان فضل و رحمت چه تفاوتى است مفسّران قرآن در ذيل آيهء
« قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ »
« 2 » گفتوگو بسيار دارند ؛ بعضى فضل الهى را اشاره به نعمتهاى ظاهرى و مادى و رحمت را اشاره به نعمتهاى باطنى و معنوى دانستهاند و بعضى ديگر فضل را آغاز نعمت و رحمت را دوام نعمت دانستهاند . اين احتمال نيز داده شده كه فضل اشاره به نعمت عام پروردگار به همهء انسانها و رحمت اشاره به رحمت ويژهء مؤمنان است .
البتّه اين تفسيرها منافاتى باهم ندارند و ممكن است در مفهوم عبارت بالا گنجانيده شوند .
آنگاه امام عليه السّلام به بيان ديگر از اوصاف برجستهء انسان پرهيزگار كه در ارتباط با تهذيب نفس و خودسازى است ، پرداخته ، مىفرمايد : « هرگاه نفس او در انجام وظايفى كه از آن ناخشنود است سركشى كند ، او نيز از آنچه نفس دوست دارد محرومش مىسازد » ؛ ( إن استصعبت « 3 » عليه نفسه فيما تكره لم يعطها سؤلها فيما تحبّ ) .
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة ، جلد 4 ، صفحهء 1028 ، حديث 7 .
( 2 ) . يونس ، آيهء 58 .
( 3 ) . « استصعب » از « صعوبت » گرفته شده و « استصعاب » به معناى مشكل شدن و زير بار نرفتن است .