اين در واقع يكى از مراحل سلوك راهيان الى اللّه است كه آن را مرحلهء « معاقبه » مىنامند كه بعد از مراحل « مشارطه » و « مراقبه » و « محاسبه » قرار دارد ؛ يعنى صبحگاهان كه برنامهء تازهاى را در زندگى خود شروع مىكنند با نفس خويش شرط مىكنند كه از هرگونه گناه بپرهيزد . سپس در طول روز مراقب آن هستند و شبانگاه قبل از آنكه به بستر استراحت بروند به حساب اعمال روزانه رسيدگى مىكنند و اگر خلافى از آنها سر زده بود نفس خود را مجازات مىكنند . به اين صورت كه او را از آنچه به آن تمايل دارد موقّتا باز مىدارد ؛ مثلا از غذاى خوب ، بستر نرم ، خواب كافى و مانند آن محروم مىسازد تا نفس سركش رام گردد و براى روزهاى آينده در مسير اطاعت خداوند قرار گيرد . اين برنامه براى تهذيب نفس ، بسيار مؤثر و كارساز است و به يقين هرگاه انسان مدّتى بر آن مداومت كند ، آثار و بركات عجيب آن را در جان و روح خويش مىبيند .
در ادامهء اين سخن به چهار وصف مهم ديگر اشاره كرده ، مىفرمايد : « روشنى چشم او در چيزى است كه زوال در آن راه ندارد و زهد و بىاعتنايىاش نسبت به چيزى است كه بقا و دوامى در آن نيست . علم را با حلم مىآميزد و گفتار را با كردار » ؛ ( قرّة عينه فيما لا يزول ، و زهادته فيما لا يبقى ، يمزج الحلم بالعلم ، و القول بالعمل ) .
تعبير به « قرّة عينه » با توجه به اينكه « قرّه » در اصل از ريشهء « قرّ » ( بر وزن حرّ ) به معناى سردى گرفته شده و عرب معتقد بوده كه اشك شوق همواره سرد و خنك و اشك غم داغ و سوزان است ، اين تعبير در جايى گفته مىشود كه مايهء شادى و خوشحالى است و معادل آن در فارسى « چشمروشنى » است . به اين ترتيب مفهوم جملهء بالا اين است كه چشم پرهيزگاران به جهان آخرت روشن است ، زيرا جهانى است پايدار و برقرار ، همانگونه كه قرآن مجيد دربارهء بهشتيان مىگويد :
« خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
« 1 » و نيز مىفرمايد : «
« فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما »
هامش
( 1 ) . هود ، آيهء 107 .