حمايت او كمك گيرند و نه در سايه الفت و اتحادى كه بر عزتش تكيه كنند ، وضع آنها ناآرام ، قدرتها پراكنده ، جمعيّت انبوهشان متفرق شد . در بلايى شديد و جهلى فراگير فرو رفتند ، دختران زندهبهگور شده ، بتهاى مورد پرستش ، قطع رحمها و جنگها و غارتهاى پىدرپى از آثار آن دوران بود .
شرح و تفسير از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اسحاق عبرت بگيريد !
امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه به دنبال بحث مشروحى كه در بخشهاى قبل دربارهء عوامل پيروزى و شكست اقوام پيشين بيان فرمود ، انگشت روى مصاديق عينى اين مطلب مىگذارد و دست مخاطبان خويش را گرفته ، به اعماق تاريخ گذشته مىبرد و سرگذشت فرزندان اسماعيل و اسحاق و بنى اسرائيل را به آنها نشان مىدهد تا از آن عبرت بگيرند ، مىفرمايد : « حال كه چنين است از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اولاد اسحاق و يعقوب ، درس عبرت بياموزيد ، و چقدر احوال امتها يكسان و سرنوشتها شبيه يكديگر است » ؛ ( فاعتبروا به حال ولد إسماعيل و بني إسحاق و بني إسرائيل عليه السّلام . فما أشدّ اعتدال « 1 » الأحوال ، و أقرب اشتباه « 2 » الأمثال ! ) .
به اين ترتيب امام به آنها توصيه مىكند كه با مقايسهء حال خود به پيشينيان ، عوامل پيروزى را از شكست بشناسند و در دام شيطان و هواى نفس و تعصب و غرور گرفتار نشوند .
بايد توجه داشت كه فرزندان ابراهيم به سه شاخه تقسيم شدند . يك شاخه
هامش
( 1 ) . « اعتدال » معناى معروفى دارد و آن ميان حدّ افراط و تفريط است و معناى ديگرى و آن مساوات دو چيز و شباهت آنها به يكديگر است ( هركدام عدل ديگرى است ) و در عبارت بالا همين معنا مراد است .
( 2 ) . « اشتباه » نيز دو معنا دارد ؛ نخست در فهم يا انجام چيزى راه خطا رفتن و دوم شباهت دو چيزى به يكديگر است و در اينجا معناى دوم اراده شده است .