محبّتش و تحمّل ناراحتيها را به جهت خوف و خشيتش در آنها مشاهده كرد . در اين هنگام گشايشى از تنگناهاى بلا براى آنان فراهم ساخت ؛ ذلّت را به عزّت ، و ترس و ناامنى را به امنيّت مبدّل كرد و آنها زمامداران فرمانروا و پيشوايان برجسته شدند و آنقدر لطف و كرامت الهى شامل حالشان شد كه هيچكس فكر آن را هم دربارهء آنان نمىكرد .
شرح و تفسير عوامل پيروزى مؤمنان پيشين
با توجه به اينكه موضوع اصلى اين خطبه مبارزه با كبر و غرور و تعصبهاى منفى است و در فصل سابق امام عليه السّلام توجه مخاطبان خود را به احوال امتهاى پيشين و پيروزيهاى آنها در سايهء اتحاد و اتفاق بيان نمود ، در اين فصل بار ديگر مخاطبان را به مطالعه احوال پيشينيان و امتحانات سخت و سنگين آنان جلب مىكند و نشان مىدهد چگونه در برابر امتحانات الهى بر دشمن پيروز شدند و عزت و عظمت و امنيّت را خداوند به آنها بازگرداند و مىفرمايد : « در احوال مؤمنان پيشين بينديشيد كه در حال آزمايش و امتحان چگونه بودند ؟ » ؛ ( و تدبّروا أحوال الماضين من المؤمنين قبلكم ، كيف كانوا في حال التّمحيص و البلاء ) .
در ادامهء اين بحث ، به شرح امتحانات سخت آنها پرداخته ، مىفرمايد : « آيا آنها بيش از همهء مردم بار مشكلات را بر دوش نكشيدند و بيش از همهء بندگان ( خدا ) در شدت و زحمت نبودند و از همه جهانيان در تنگناى سختترى قرار نداشتند ؟ » ؛ ( ألم يكونوا أثقل الخلائق أعباء « 1 » ، و أجهد العباد بلاء ، و أضيق أهل الدّنيا حالا ) .
سپس به شرح بيشترى در اين زمينه پرداخته و انگشت بر مشكلات سخت زندگى آنها گذارده ، مىافزايد : « فرعونها آنان را بردهء خويش ساختند و پيوسته ايشان را در
هامش
( 1 ) . « اعباء » جمع « عبأ » بر وزن « فكر » به معناى بار سنگين است .