شرح و تفسير جاى تعصب اينجاست !
تعصّب - چنانكه قبلا نيز اشاره شد - به معناى پاىبندى و وابستگى شديد به چيزى است كه به دو شكل ظهور مىكند ؛ در شكل منفى كه همان وابستگيهاى شديد دور از منطق و بىقيدوشرط به مسائل كمارزش و گاه بىارزش و موهوم است كه سرچشمهء بسيارى از نزاعهاى خونين و كشمكشهاى پردردسر است .
در شكل مثبت ؛ يعنى ايستادگى و پايمردى بر امورى كه ارزشهاى والاى انسانى و اخلاقى و اجتماعى را تشكيل مىدهد و اين نوع تعصّب نه تنها عيب نيست ، بلكه يكى از نقاط قوّت و مثبت است ؛ مانند كسى كه براى حفظ دين و ايمان و يا حفظ كشور و ناموس و آبرويش پافشارى به خرج مىدهد .
به همين جهت امام عليه السّلام براى اينكه مخاطبان متعصّب خود را از تعصّبهاى منفى و زشت نجات دهد پيشنهاد تعصّبهاى مثبت به آنها مىكند تا خلاء عاطفى آنها را بر طرف سازد و نيروهاى درونى آنان را به سوى يك برنامهء مثبت سوق دهد و اين كارى است كه همهء رهبران آگاه در اجتماعات براى اصلاح مفاسد اجتماعى بايد انجام دهند ؛ به جاى آنكه در مقابل امواج سهمگين انگيزههاى منفى بايستند ، شكل آنها را تغيير دهند و به سوى كانالهاى مثبت سوق دهند و لذا مىفرمايد :
« اگر قرار است تعصّبى صورت گيرد بايد تعصّب شما براى اخلاق پسنديده ، كارهاى نيك و امور خوب و شايسته باشد ، همان افعال و امورى كه مردان بزرگوار و شجاع از خاندان عرب و سران با شخصيّت قبايل در آنها بر يكديگر پيشى مىجستند » ؛ ( فإن كان لا بدّ من العصبيّة فليكن تعصّبكم لمكارم الخصال ، و محامد الأفعال ، و محاسن الأمور ، الّتي تفاضلت فيها المجداء « 1 » و النّجداء « 2 » من بيوتات العرب و
هامش
( 1 ) . « مجداء » جمع « مجيد » به معناى عزيز و بزرگوار و والامقام است .
( 2 ) . « نجداء » جمع « نجيد » به معناى شجاع از « نجد » به معناى زمين مرتفع گرفته شده است .