موجودات ، زمين و آسمان بيان فرموده كه چگونه عظيمترين اشيا و كوچكترين موجودات و پوشيدهترين مخلوقات ( مانند جنينى كه در ميان پردههاى سهگانهء رحم از همهء ديدگان پنهان است ) انسان را عميقا در اين فكر فرومىبرد كه آيا ممكن است گفتار و كردار ما و حتّى انديشهها و نيّات ما از چنين خداوندى پنهان باشد و چيزى از اعمال ما بر او مخفى بماند ؟ اين يكى از مهمترين آثار تربيتى ايمان به علم وسيع خداوند به همهء اشياست .
جالب اينكه امام هنگامى كه از تاريكى شب يا آرامش آن سخن مىگويد ، اثرات مختلف آن را در مناطق گوناگون زمين از قلّهء كوههاى بلند گرفته تا فراز تپّهها نيز بيان مىكند و هنگامى كه از ريزش برگها سخن مىگويد ، از اسباب مختلف اين ريزش ، طوفانها و بارانها نيز بحث مىكند و آنگاه كه از نزول قطرات باران دم مىزند ، از قرارگاه آنها در اعماق زمين كه مخزن پربركتى براى ذخيرهء آبها هستند نيز سخن مىگويد و هنگامى كه از غذاى يك مگس نام مىبرد ، به مقدار آن نيز اشاره مىكند و اينهاست كه اين خطبه را در رديف يكى از فصيحترين و بليغترين خطبههاى نهج البلاغه درآورده است ؛ فصاحت و بلاغتى در سرحدّ اعجاز .
ناگفته پيداست كه بسيارى از اين تعبيرات ريشه در آيات قرآنى دارد ؛ آنجا كه خداوند به علم و آگاهى خود نسبت به همهء موجودات اشاره مىكند و مىفرمايد : «
« اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ »
خدا از جنينهايى كه هر ( انسان يا حيوان ) مادهاى حمل مىكند ، آگاه است و نيز از آنچه رحمها كم مىكنند ( و پيش از موعد مقرّر مىزايند ) و هم از آنچه افزون مىكنند ( و بعد از موقع مىزايند ) و هرچيز نزد او مقدار معيّنى دارد » . « 1 »
و در جاى ديگر مىفرمايد : «
« إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ »
آگاهى از زمان قيام قيامت ، مخصوص خداست و اوست كه باران را نازل
هامش
( 1 ) . رعد ، آيهء 8 .