دانهها به وسيلهء مورچگان و حركات آنها ( بر روى زمين ) و غذايى كه پشه را كفايت مىكند و آنچه انسان يا حيوانات ماده در رحم دارند ، از همه اينها آگاه است .
شرح و تفسير احاطهء علمى او به همهچيز
امام عليه السّلام در ادامهء بيان آثار عظمت خداوند در پهنهء آسمانها شگفتىهاى ديگر عالم بالا را بازمىگويد و از ستارگان و ماه سخن مىگويد . به گفتهء ابن ابى الحديد اين بخش از كلام امام عليه السّلام از فصيحترين كلمات و زيباترين عبارات تشكيل شده كه توحيد و تمجيد خدا را به عالىترين وجه بيان مىدارد ، مىفرمايد : « خداوند ستارگان آسمان را نشانههايى قرار داد تا انسانهاى سرگردان را در شب تاريك در نقاط مختلف رهنمون گردد » ؛ ( جعل نجومها أعلاما يستدلّ بها الحيران في مختلف فجاج « 1 » الأقطار « 2 » ) .
اين سخن اشاره به چيزى است كه در قرآن مجيد كرارا دربارهء ستارگان ذكر شده است : «
« وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ »
بهوسيلهء ستارگان مردم هدايت مىشوند » . « 3 » و در جاى ديگر مىفرمايد : «
« وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ »
او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد تا به وسيلهء آنها در ظلمتهاى صحرا و دريا هدايت شويد » . « 4 »
مىدانيم كه ستارگان ثابت كه اكثريت نزديك به اتفاق ستارگان آسمان را تشكيل مىدهند همواره از نقاط معينى طلوع و در نقاط معينى غروب مىكنند و جايگاه آنها در آسمان مىتواند شمال و جنوب و شرق و غرب را تعيين كند و در سفرهاى طولانى در
هامش
( 1 ) . « فجاج » جمع « فج » ، بر وزن « حج » به معناى ذرّه و فاصلهء ميان دو كوه است .
( 2 ) . « اقطار » جمع « قطر » ، بر وزن « قفل » به معناى ناحيه است .
( 3 ) . نحل ، آيهء 16 .
( 4 ) . انعام ، آيهء 97 .