بود و نعمت و كرامت محسوب مىشد خداوند قبل از هركس براى انبيا و اوليا مجاز مىشمرد در حالى كه كاملا برعكس است ؛ كبر و غرور را صفتى نفرتانگيز به آنها معرفى كرده و تواضع را همچون تاج افتخار بر سر آنها نهاده است . به همين دليل هم در پيشگاه خدا خاضع بودند و صورت بر خاك مىنهاد و هم در برابر مؤمنان اظهار فروتنى مىكردند .
جملهء « و خفضوا أجنحتهم » كنايهء لطيفى از تواضع است ، زيرا مرغ هنگامى كه مىخواهد به جوجههاى خود محبّتى آميخته با تواضع داشته باشد ، پر و بال خود را فرو مىنهد و جوجهها را زير بال و پر مىگيرد .
جملهء « و كانوا قوما مستضعفين » در اينجا به معناى ضعف و ناتوانى نيست ، بلكه به اين معناست كه خود را در شكل گروههاى ضعيف جامعه درمىآورند و زندگانى همچون زندگانى آنها داشتند .
آنگاه امام عليه السّلام براى رفع اشتباه گروهى از مستكبران كه دارا بودن مال و ثروت و فرزندان را نشانهء قرب خود در درگاه خدا مىپنداشتند به سراغ زندگى انبيا و اولياى خاص خود مىرود و مشكلات و انواع امتحانات آنها را با تعبيراتى گويا و پرمعنا برمىشمرد و بر چهار نوع از آزمونهاى آنان انگشت مىنهد و مىفرمايد : « خداوند آنها را با گرسنگى آزمايش كرد ، و به مشقّت و رنج مبتلا ساخت ، با امور خوفناك امتحان نمود ، و با حوادث ناخوشايند خالص گردانيد » ؛ ( قد اختبرهم اللّه بالمخمصة « 1 » ، و ابتلاهم بالمجهدة « 2 » ، و امتحنهم بالمخاوف ، و مخضهم « 3 » بالمكاره ) .
مواد امتحانى خداوند ، بىشمار است ؛ گاه با نقمت و گاه با نعمت ، گاه با بيمارى و گاه
هامش
( 1 ) . « مخمصه » به معناى گرسنگى و خالى بودن شكم از غذاست ، و از ريشهء « خمص » بر وزن « لمس » به معناى فرورفتگى و گرسنگى شديد كه باعث فرورفتن شكم مىشود گرفته شده است .
( 2 ) . « مجهده » مصدر ميمى به معناى مشقّت از « جهد » بر وزن « مهد » و « جهد » بر وزن « كفر » به معناى خستگى ناشى از تلاش و كوشش است .
( 3 ) . « مخض » از ريشهء « مخض » بر وزن « مغز » در اصل ، يعنى حركت دادن شديد مشكى كه در آن ماست است براى گرفتن كره . سپس به هرگونه حركت شديد و پر زحمت اطلاق شده است .