چشم و گوش از كار مىاندازد . با آرزوهاى دورودراز و انواع هوا و هوسها عقل آنها را مىگيرد و با تزيين زرقوبرق دنيا ، ديد حقيقى را از آنها سلب مىكند و سخنان ظاهر فريب به گوش آنها مىخواند و وسوسه مىكند و سرنوشت آنها همان مىشود كه امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن بيان فرموده است :
« به اين ترتيب شما را هدف تيرهاى خود و پايمال قدمهاى خويش قرار داد و گلوى شما را در دست خود فشرد » ؛ ( فجعلكم مرمى نبله « 1 » ، و موطئ قدمه ، و مأخذ يده ) .
بديهى است هنگامى كه انسان ، عقل و ديد و ادراك خود را از دست بدهد در زير دست و پاى دشمن لگدمال مىشود و تيرهاى او بدنش را نشانه مىگيرد و گلوى او را مىفشارد .
غالب شارحان نهج البلاغه جملهء « و مأخذ » را اشاره به اسارت در چنگال شيطان گرفتهاند ؛ بنابراين مفهوم سه جمله چنين مىشود : شيطان شما را نابود و يا ذليل و اسير خود مىسازد ؛ ولى تفسيرى كه در بالا گفتيم با جملههاى قبل هماهنگتر است .
سخنان پرمعناى امام عليه السّلام دربارهء نفوذ شيطان در انسانها در حقيقت با الهام از قرآن مجيد بيان شده است كه مىفرمايد : «
« وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ »
شياطين به دوستان و پيروان خود مطالبى مخفيانه القا مىكنند تا با شما به مجادله برخيزند ، اگر از آنها اطاعت كنيد شما هم مشرك خواهيد بود » . « 2 »
و در آيهء 112 انعام مىفرمايد : «
« وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً »
اينچنين در برابر هرپيامبرى دشمنى از شياطين انس و جنّ قرار داديم آنها مخفيانه سخنان فريبنده و بىاساس به يكديگر القا مىكردند » .
شبيه آنچه در اين خطبه آمده در خطبهء هفتم نيز گذشت كه فرمود : « اتّخذوا
هامش
( 1 ) . « نيل » به معناى چوبهء تير است .
( 2 ) . انعام ، آيهء 121 .