سر هارون فرياد مىزد ، براى تحريك عواطف برادر گفت : «
« يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي »
اى پسر مادرم ( اى برادر ) ريش و سر مرا مگير » . « 1 »
جملهء « سوى ما ألحقت » به اصطلاح از قبيل استثناى منقطع است . در اينجا براى شدت مذمت آمده است مثل اينكه مىگوييم : « فلان كس هيچ فضيلتى نداشت جز اينكه دروغ مىگفت و خيانت مىكرد » .
تعبير به « عداوة الحسد » اشاره به اين است كه حسادت انسان را به دشمنى و عداوت مىكشاند ، عداوتى كه مىتواند سرچشمه قتل و كشتار برادر گردد .
سپس امام عليه السّلام به توضيح اين ماجرا پرداخته چنين مىفرمايد : « ( سرانجام ) آتش غضب بر اثر كبر و تعصب ناروا در دلش شعلهور شد و شيطان ، باد كبر و غرور در بينى او دميد همان كبر و غرورى كه در پايان ، خداوند به سبب آن براى او پشيمانى به بار آورد و گناه همهء قاتلان را تا روز قيامت بر گردن او افكند » ؛ ( و قدحت الحميّة في قلبه من نار الغضب ، و نفخ الشّيطان في أنفه من ريح الكبر الّذي أعقبه اللّه به النّدامة ، و ألزمه آثام « 2 » القاتلين إلى يوم القيامة ) .
از جملههاى بالا به خوبى استفاده مىشود كه انحرافات نخست از درون انسان بر مىخيزد سپس شيطان به آن دامن مىزند و سرانجام آثار شوم آن به فرمان خدا دامان انسان را مىگيرد ، بنابراين هرچه هست از درون آلوده خود انسان است و بقيه آثار اعمال اوست و اين پاسخى است براى كسانى كه مىگويند چرا شيطان چنين و چنان مىكند و چرا پروردگار متعال ما را گرفتار فلان حوادث شوم مىسازد .
ابن ابى الحديد در ذيل اين جمله ، از طبرى مورخ معروف ، از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله نقل مىكند كه فرمود : « ما من نفس تقتل ظلما إلّا كان على ابن آدم الأوّل كفل منها و
هامش
( 1 ) . طه ، آيهء 94 .
( 2 ) . « آثام » جمع « اثم » به معناى گناه است و در اصل به آن حالتى گفته مىشود كه در روح و عقل انسان به وجود مىآيد و او را از رسيدن به نيكيها و كمالات بازمىدارد .