لازم به ذكر است كه جملهء « ربّ بما أغويتني . . . ؛ پروردگارا به سبب آنكه مرا گمراه ساختى . . . » از دروغها و افتراهاى شيطان به ساحت قدس پروردگار است و نشان مىدهد كه او تا چه حد جسور و بىپرواست كه چنين دروغ بزرگى را به خدا مىبندد ، خداوندى كه هدايتگر همگان است و اسباب هدايت را در اختيار آنها گذارده و چون سخن شيطان واضح البطلان بوده قرآن اشارهاى به بطلان آن نمىكند . خداوند كدام عامل گمراهى براى شيطان فراهم ساخت آيا به او و فرشتگان نفرمود : ( فاذا نفخت فيه من رّوحى فقعوا له ساجدين ) شرافت آدم به جهت روح ويژهء الهى اوست ؛ ولى شيطان حسود و خودخواه آن را ناديده گرفت و به مسئلهء آفرينش او از طين ( گل ) بسنده كرد ! آيا سبب گمراهى از ناحيه خود او نبود ؟ !
سپس امام در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « او در اين سخن ( همه را گمراه مىكنم ) تيرى در تاريكى به سوى هدفى دور انداخت و گمانى نادرست داشت زيرا خواستهاش درباره همهء انسانها صورت نپذيرفت » ؛ ( قذفا بغيب بعيد ، و رجما بظنّ غير مصيب ) .
جملهء « رجما بظنّ غير مصيب » به همين صورت در بسيارى از نسخههاى نهج البلاغه آمده است و گاه تصور مىشود كه با آيهء شريفهء «
« وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »
به يقين ابليس گمان خود را دربارهء آنها محقّق يافت ، همگى از او پيروى كردند مگر گروهى از مؤمنان » « 1 » سازگار نيست ، در حالى كه اين آيه دربارهء قوم سبأ است نه دربارهء همهء انسانها و گرنه مؤمنان در ميان امت پيامبران تعدادشان كم نيست .
جمعى از شارحان نهج البلاغه ، نسخهء ديگرى را كه بدون كلمهء « غير » و به صورت « رجما بظنّ مصيب » است ترجيح دادهاند ، زيرا گمان شيطان را دربارهء انسانها مطابق واقع دانستهاند ، چون فقط اندكى از انسانها از وساوس او بر كنار ماندهاند آنگونه كه قرآن
هامش
( 1 ) . سبأ ، آيهء 20 .