او را كامل كردم و از روح خود در او دميدم همگى براى او سجده كنيد ، فرشتگان همه بدون استثنا سجده كردند جز ابليس » ؛ ( ثمّ اختبر بذلك ملائكته المقرّبين ، ليميز المتواضعين منهم من المستكبرين ، فقال سبحانه و هو العالم بمضمرات القلوب ، و محجوبات الغيوب :
« إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ »
) .
به يقين ، آزمون خدا با آزمون بندگان متفاوت است ؛ ما هنگامى كه چيزى يا كسى را مىآزماييم مىخواهيم جهل خود را دربارهء آن تبديل به علم كنيم ، لذا از آن تعبير به اختبار ( خبر گرفتن و خبردار شدن ) مىكنيم ؛ ولى خداوند كه طبق جملههاى بالا عالم به مكنونات دلها و محجوبات غيوب است هرگز نمىخواهد با آزمايشهاى خود چيزى بر علمش بيفزايد ، بلكه آزمايش او براى اين است كه نيات باطنى و خلقيات درونى و اسرار مخفى بندگانش در لباس افعال ظاهر گردد تا مستحقّ جزا شوند ، زيرا نيّت به تنهايى براى اين معنا كافى نيست ، آنچه براى ثواب و عقاب لازم است انجام اعمال است .
اين همان چيزى است كه امام عليه السّلام در جايى ديگر مىفرمايد : « انّه يختبرهم بالأموال و الأولاد ليتبيّن السّاخط لرزقه و الرّاضى بقسمه و إن كان سبحانه أعلم بهم من أنفسهم لكن لتظهر الأفعال الّتى بها يستحقّ الثّواب و العقاب ؛ خداوند انسانها را با اموال و فرزندانشان مىآزمايد تا آن كس كه از روزى خود ناخشنود است از آن كس كه خرسند است شناخته شود هرچند خداوند به احوالشان از خودشان آگاهتر است ( آرى ! او بندگان خود را مىآزمايد ) تا افعالى كه سبب استحقاق پاداش يا كيفر است آشكار گردد » . « 1 »
سپس به شرح حال ابليس پرداخته و دليل مخالفت او را با فرمان قطعى خداوند چنين بيان مىكند : « تعصب و نخوت او را فراگرفت و به جهت خلقتش ( از آتش ) بر آدم افتخار كرد و به سبب اصل و ريشهاش نسبت به آدم تعصب ورزيد ، از اينرو اين دشمن
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، كلمات قصار ، 93 .