شرح و تفسير اين آسمان باعظمت نشانهاى از اوست
امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه - در ادامهء شرح اوصاف خداوند كه در آغاز خطبه آمده بود - چنين مىفرمايد : « او از كسى متولد نشده تا همتايى در عزّت و قدرت داشته باشد و فرزندى به دنيا نياورده تا پس از وفاتش وارث او گردد . وقت و زمانى پيش از او نبوده و زيادى و نقصانى بر او عارض نشده است » ؛ ( لم يولد سبحانه فيكون في العزّ مشاركا ، و لم يلد فيكون موروثا هالكا . و لم يتقدّمه وقت و لا زمان ، و لم يتعاوره « 1 » زيادة و لا نقصان ) .
از جمله قوانينى كه بر جهان ماده و ممكنات حاكم است اين است كه هرگروهى قدم به عرصهء حيات مىگذارد بعد از مدتى جاى خود را به گروه جديدى مىسپارد . فرزندان صفات پدران را به ارث مىبرند و آنها نيز آن صفات را براى فرزندانشان به ارث مىگذارند و چون كه ذات پاك پروردگار ازلى و ابدى است ، نه از كسى تولد يافته تا همتايى داشته باشد و نه كسى از وى متولد شده تا وارث او گردد .
جملهء « و لم يتقدّمه . . . » اشاره به اين است كه او ما فوق زمان است ، زيرا زمان نتيجهء حركت موجودات از نقصان به كمال و از كمال به نقصان است و چون وجود مقدس او عين كمال مطلق است و زيادى و نقصان در او راه ندارد وقت و زمانى نيز براى او تصور نمىشود . « 2 »
هامش
( 1 ) . « يتعاور » از ريشهء « تعاور » به معناى دستبهدست كردن چيزى و به تناوب چيزى را انجام دادن است و در جملهء بالا منظور اين است كه زيادى و نقصان يكى بعد از ديگرى بر ذات مقدس خداوند عارض نمىشود و ذات پاك او در معرض حوادث نيست .
( 2 ) . بعضى از شارحان وقت و زمان را به يك معنا و مترادف دانستهاند ؛ ولى بعضى ديگر را به معناى زمان معين گرفتهاند ؛ اما زمان را داراى مفهوم عامى شمردهاند و تفسير دوم صحيحتر به نظر مىرسد . قرآن مجيد در سورهء نساء ، آيهء 103 نيز دربارهء نماز مىگويد :« إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً »« نماز براى مؤمنان وظيفه ثابت و معينى و ( و داراى وقت خاصى ) است » .