چون نفى شبيه و همتا ، وقت و زمان و زياده و نقصان از ذات پاك او ممكن است اين توهّم را به وجود آورد كه نتيجهء آن تعطيل معرفة اللّه است و به بيان ديگر راهى به سوى شناخت او وجود ندارد بلافاصله مىفرمايد : « بلكه به سبب نشانههاى تدبير متقن و نظام محكمى كه به ما ارائه داده عظمتش نزد چشم عقلها آشكار شده است » ؛ ( بل ظهر للعقول بما أرانا من علامات التّدبير المتقن ، و القضاء المبرم ) .
اشاره به اين كه گرچه كنه ذات خداوند از دسترس عقول بشر خارج است ؛ ولى اثبات اصل وجود او از طريق مطالعه در نظام آفرينش و تدبير بسيار حكيمانهاى كه بر آن حاكم است كاملا ممكن است . اين همان چيزى است كه در روايات ديگر اسلامى نيز به آن اشاره شده كه دربارهء كنه ذات خدا نينديشيد ، بلكه دربارهء آثار قدرت و عظمت و علم او در جهان انديشه كنيد و اين همان چيزى است كه قرآن مجيد پايهء خداشناسى را بر آن قرار داده و صاحبان انديشه و « اولو الالباب » را به تفكر در آن در همه حال دعوت مىكند و مىفرمايد :
« إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ »
« 1 »
سپس امام عليه السّلام انگشت روى مصداقهايى از اين بيان كلى و عام مىگذارد و مىفرمايد :
« از شواهد خلقت ( حكيمانه و ) باعظمت او آفرينش آسمانهاى ثابت و پابرجايى است كه بدون ستون و تكيهگاهى برپاست » ؛ ( فمن شواهد خلقه خلق السّماوات موطّدات « 2 » بلا عمد « 3 » ، قائمات بلا سند « 4 » ) .
آنگاه به اين حقيقت اشاره مىفرمايد : « خداوند آسمانها را به قبول فرمان خويش
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيات 190 و 191 .
( 2 ) . « موطدات » از ريشهء « وطد » بر وزن « وقت » به معناى ثابت كردن و محكم كردن است .
( 3 ) . « عمد » جمع « عماد » به معناى ستون است .
( 4 ) . « سند » به معناى تكيهگاه است .