ايجاد مىشود كه پشت و گردن شتر را آزار مىدهد و گاه مجروح مىكند . حوادث و بلاهاى آن زمان نيز چنين است كه هرچارهاى براى آن انديشيده شود ، مشكل ديگرى دامان مردم را مىگيرد .
ديگر اينكه امام عليه السّلام چگونه مىفرمايد : « اميد نجات دور است » در حالى كه از بعضى از روايات استفاده مىشود اميد نجات نزديك است ؟
پاسخ آن است كه ظهور آن حضرت مشروط به شرايطى است كه اگر آن شرايط تحقق يابد ، نزديك است و اگر تحقّق نيابد دور است و به تعبير ديگر : مؤمنان مىتوانند با فراهم كردن شرايط ظهور ؛ يعنى خودسازى و آمادگى كامل و دعاهاى پىدرپى ، ظهور آن حضرت را از نزديك سازند و هرگاه اين امور ترك شود ظهور به تأخير خواهد افتاد ، بنابراين ظهور از يك نظر نزديك است و از يك نظر دور و اميدواريم كه به لطف پروردگار نزديك باشد .
* * *
نكته حوادث سخت و دردناك آخر الزمان
در اين خطبه و بعضى خطبههاى ديگر نهج البلاغه و رواياتى از پيامبر اكرم و امامان اهل بيت عليهم السّلام خبرهايى از آيندهء تاريك و سختى براى مؤمنان داده شده است .
از ويژگيهاى آن زمان ، پشت كردن بسيارى از مردم به مسئلهء حلال و حرام است . آنچه را به دستشان برسد از هرجا و هركس باشد براى خود حلال مىشمرند و اين آلودگى همه زندگى آنها را مىآلايد .
ويژگى ديگر كه مستى نعمت است سبب مىشود مبدأ و معاد را به فراموشى بسپارند و همچون مستان شراب ، در عالم بىخبرى به سر ببرند . دور زدن احكام و تكيه بر