( گيرنده ) است .
در هرحال آنچه دربارهء فزونى اموال حرام در آخر الزمان در اين بيان امام عليه السّلام آمده ، در روايات ديگر نيز به وضوح به چشم مىخورد . از جمله در حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله مىخوانيم : « أقلّ ما يكون في آخر الزّمان أخ يوثق به او درهم من حلال ؛ كمترين چيزى كه در آخر الزمان پيدا مىشود برادر مورد اعتماد و درهمى از حلال است » . « 1 »
از آنچه گفتيم روشن شد جمله بالا مفهوم پيچيده و ناشناختهاى ندارد كه جمعى از شارحان نهج البلاغه دربارهء آن به بحث پرداخته و احتمالات بعيد و ضعيفى دادهاند .
سپس به مشكلات ديگر آن جامعه فاسد كه مردم بايد به حكم اجبار در انتظار آن باشند ، پرداخته مىفرمايد : « اين امر هنگامى رخ مىدهد كه مست مىشويد بىآنكه شراب خورده باشيد ، بلكه مست نعمت و فزونى امكانات هستيد و سوگند ياد مىكنيد بىآنكه مجبور باشيد و دروغ مىگوييد در حالى كه ناچار نيستند » ؛ ( ذاك حيث تسكرون من غير شراب ، بل من النّعمة و النّعيم ، و تحلفون من غير اضطرار ، و تكذبون من غير إحراج ) .
اين بلاهاى سهگانه در هرجامعهاى باشد آن را به ويرانى مىكشد ، ثروتمندان ، مست ثروت شوند و خدا و خلق او را به فراموشى بسپارند كه مستى نعمت از مستى شراب خطرناكتر است . مستى شراب ممكن است با گذشتن يك شب پايان يابد ولى مستى نعمت ممكن است يك عمر باقى بماند همچنين قسم خوردن بىجهت ، ارزش نام خدا را پايين مىآورد و دروغ گفتن بدون اجبار بر پايههاى اعتماد را لرزان مىسازد و زندگى در چنين جامعهاى بسيار مشكل و طاقتفرساست .
و در پايان اين پيشگويى ، چنين مىفرمايد : « و اين هنگامى خواهد بود كه بلاها شما را مىگزد و مجروح مىسازد آنگونه كه جهاز نامناسب شتر ، پشت او را مىآزارد ( و مجروح
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 74 ، صفحهء 157 .