الّذي إليه مصير جميع الأمور . بلا قدرة منها كان ابتداء خلقها ، و به غير امتناع منها كان فناؤها ، و لو قدرت على الإمتناع لدام بقاؤها ) .
اشاره به اين كه همهء جهان خلقت ، در برابر ارادهء خداوند ، تسليم است ؛ نه در آغاز آفرينش خود ، اختيارى داشتند نه به هنگام فنا و پايان زندگى ، چون اگر آفرينش و فنا به دست آنها بود از آنجا كه بىشك هرموجودى خواهان بقاى خويش است همهء موجودات جاودان مىشدند .
البتّه اين سخن منافاتى با اختيارى بودن افعال انسانها ندارد ، زيرا منظور مولا عليه السّلام بيان آغاز و پايان خلقت است كه از اختيار همه بيرون است و مطابق برنامهاى حكيمانه و زمانبندى شده انجام مىگيرد .
آنگاه به اين نكته اشاره مىفرمايد : « در آن زمان كه چيزى را آفريد آفرينش آن براى او رنجآور نبود و به سبب خلقت موجودات خستگى براى او پديد نيامد » ؛ ( لم يتكاءده « 1 » صنع شيء منها إذ صنعه ، و لم يؤده « 2 » منها خلق ما خلقه و برأه ) .
زيرا خستگى و ضعف و ناتوانى مربوط به كسى است كه قدرت محدودى دارد ، هنگامى كه بخواهد زير بار كارى برود كه بيش از قدرت اوست ناتوان و فرسوده مىشود و اگر در حد اعلاى قدرت او باشد خسته مىشود ؛ اما براى كسى كه قدرتش بىپايان است برداشتن يك پر كاه از زمين با يك كوه عظيم يكسان است . او نياز به ابزار و آلاتى ندارد كه از آن كمك بگيرد ، بلكه به محض اينكه اراده كند همه چيز انجام مىشود :
« إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
« 3 »
هامش
( 1 ) . « لم يتكأده » از « كئد » بر وزن « وعد » به معناى به زحمت افتادن گرفته شده و جملهء « لم يتكأده » يعنى چيزى او را به زحمت نيفكند و « كئود » به معناى پرمشقت و رنج است .
( 2 ) . « لم يؤده » در اصل از ريشهء « أود » بر وزن « قول » به معناى ثقل و سنگينى گرفته شده و « لم يؤده » يعنى بر او سنگين و سخت نبود .
( 3 ) . يس ، آيهء 82 .