داشت خدا معبود دوم بود » ؛ ( يقول لمن أراد كونه :
« كُنْ فَيَكُونُ »
« 1 » ، لا بصوت يقرع ، و لا بنداء يسمع ؛ و إنّما كلامه سبحانه فعل منه أنشأه و مثّله ، لم يكن من قبل ذلك كائنا ، و لو كان قديما لكان إلها ثانيا ) .
مقصود امام عليه السّلام از اين سخن اين است كه جملهء « كن فيكون » كه در آيات قرآن مجيد آمده به معناى فرمانى لفظى ؛ مانند فرمان رؤسا و پادشاهان به زيردستان خود نيست كه الفاظى بر زبان مىرانند و در گوش مخاطبين مىنشيند و گاه كه اصرار بر چيزى دارند فرياد مىكشند كه تا فاصله زيادى فريادشان شنيده مىشود ، بلكه اوامر خداوند همان فرمان تكوينى او و به تعبير ديگر فعل است ، تا اراده چيزى كند ( اراده نيز به معناى علم به نظام اصلح است ) بىدرنگ موجود مىشود ، اگر اراده كند كائنات در يك لحظه موجود شوند در همان يك لحظه آسمان و زمين و ستارگان و كهكشانها ايجاد مىشوند و اگر اراده كند بهطور تدريجى در هزار سال يا ميليونها سال به وجود آيند بىكموكاست همان خواهد شد .
در ضمن ، فعل خداوند كه همان آفرينش موجودات است براساس شبيهسازى قبلى هرگز نبوده است ، زيرا اگر چنين باشد مفهوم آن تعدد وجود ازلى و تعدد خداوند و معبود خواهد بود و همانگونه كه در بحثهاى توحيدى گفتهايم تعدد در اين مورد محال است ، زيرا وجود نامتناهى و نامحدود از هرجهت ، تعدد نمىپذيرد .
* * *
هامش
( 1 ) . توبه ، آيهء 117 .