سخن گفت ؛ ولى براى اينكه تصور نشود شگفتيها و نظامات عجيب و خيرهكننده منحصر به اين مورد يا موارد محدود نيست بلافاصله به سراغ اين نكته مىرود كه اگر در جاى جاى اين جهان پهناور در زمين و آسمان و مخلوقات گوناگون دقت كنيد همه همين گونه است . در اين ميان انگشت روى شانزده پديدهء شگفتانگيز اين جهان مىگذارد ؛ از زمين و آسمان گرفته تا بعضى مسائل مربوط به انسان و مىفرمايد : « و همين گونه است ( آفرينش ) آسمان و هوا و بادها و آب » ؛ ( و كذلك السّماء و الهواء ، و الرّياح و الماء ) .
در ادامه مىافزايد : « نگاهى بيفكن به خورشيد و ماه و گياه و درخت و آب و سنگ و آمدوشد اين شبها و روزها و پيدايش درياها و كثرت اين كوهها و بلندى اين قلّهها و تعدّد اين لغات و زبانهاى گوناگون » ؛ ( فانظر إلى الشّمس و القمر ، و النّبات و الشّجر ، و الماء و الحجر ، و اختلاف هذا اللّيل و النّهار ، و تفجّر هذه البحار ، و كثرة هذه الجبال ، و طول هذه القلال « 1 » و تفرّق هذه اللّغات ، و الألسن المختلفات ) .
امام عليه السّلام در اينجا مجموعهاى از موجودات گوناگون اين جهان را مطرح فرموده كه هر يك خلقتى شگفتآور و آثارى بسيار دارند . منظور از « سماء » اشاره به مجموعهء كرات عالم بالا از ثوابت و سيارات گرفته تا كهكشانهاست ، بنابراين شمس و قمر كه در جمله بعد مىآيد از قبيل ذكر خاص بعد از عام است و مىدانيم آسمان با اين معنا آفرينشى بسيار عجيب دارد ، همانگونه كه قرآن مىفرمايد : «
« لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ »
آفرينش آسمان و زمين از آفرينش انسانها مهمتر است ولى بيشتر مردم نمىدانند » . « 2 »
منظور از « هواء » همان هوايى است كه گرداگرد كره زمين را گرفته ، از همه چيز حياتىتر و از همه چيز فراوانتر است .
هامش
( 1 ) . « القلال » جمع « قلّه » قسمت بالاى كوه را گويند .
( 2 ) . غافر ، آيهء 57 .