كامل ) رعايت مىكند . حادث بودن اشيا را گواه بر ازليتش قرار داده و ناتوانى آنها را نشانهاى از قدرت خود ، و فناى قهرى آنها را گواه بر دوام و ابديتش شمرده است . او يگانه است . اما نه يگانه عددى ( بلكه مثل و مانندى ندارد ) ، هميشگى است ؛ ولى نه به اين معنا كه زمان نامحدودى دارد ( او برتر از زمان است ) و برقرار است بىآن كه نگهدارندهاى داشته باشد . عقلها او را درمىيابند ولى نه از طريق حواس ، و چشمها او را مىبينند نه به صورت حضور جسمانى ، انديشهها هرگز به او احاطه پيدا نكرده ، بلكه به وسيلهء انديشه بر آنها متجلّى شده است و با نيروى عقل ، مسلّم گشته كه كنه ذاتش را نتوان درك كرد و انديشههاى ژرف ، افكار سستى را كه دعوى احاطه بر كنه ذاتش دارند ، به محاكمه كشيده است . ( او بزرگ است ) اما نه به اين معنا كه حد و مرز جسمش طولانى است ( او باعظمت است ) ؛ اما نه به اين معنا كه ابعاد جسمانى فوق العاده بزرگى دارد ، بلكه شأن و مقامش بزرگ و والاست و سلطهاش باعظمت !
شرح و تفسير اين گونه بايد خدا را شناخت
امام عليه السّلام در آغاز اين خطبه بعد از ذكر حمد و ستايش پروردگار به بيان اوصاف او مىپردازد ؛ اوصافى كه نفى جسميت و نفى حدوث و شبيه و مانند از او مىكند ، حضرت مىفرمايد : « ستايش مخصوص خداوندى است كه حواس ، وى را درك نمىكند و مكانها او را دربر نمىگيرد ، چشمها او را نمىبيند و پوششها وى را مستور نمىسازد » ؛ ( الحمد للّه الّذي لا تدركه الشّواهد ، و لا تحويه المشاهد ، و لا تراه النّواظر ، و لا تحجبه السّواتر ) .
آنچه در اوصاف چهارگانهء بالا آمده امورى است كه هرگونه شائبهء جسميت را از خداوند نفى مىكند ، نه چشم او را مىبيند ، نه حواس ديگر او را درك مىكند ، نه مكانى دارد و نه