البتّه با توجّه به صدر و ذيل آيه
« وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ »
« 1 » تنها يك گناه است كه اگر انسان بدون توبه از آن ، بميرد امكان بخشش ندارد و آن ، شرك است ؛ اما گناهان ديگر كبيره باشد يا صغيره ، هرگاه انسان بدون توبه از آنها ، از دنيا برود ، احتمال شمول عفو الهى دربارهء او وجود دارد ؛ هرچند قطعى نيست و يقينا مشمول اين عفو نيز حساب و كتابى دارد ؛ چرا كه تعبير به « من يشاء » مفهومش اين نيست كه بىحساب و كتاب گنهكاران بخشوده مىشوند ؛ زيرا خداوند حكيم است و اراده و مشيّت او نيز حكيمانه است و تنها كسانى مشمول اين عفو مىشوند كه زمينههاى مناسب و شايسته براى عفو و بخشودگى دارند ؛ درست همان گونه كه در مورد عفو زندانيان معمول است كه نگاه به حال زندانى مىكنند ، هرگاه زمينههاى مثبت در او باشد مشمول عفو مىشود .
يقينا منظور از شرك در اين جا ، شرك جلّى است ؛ همانند بت پرستى و امثال آن و اما شرك خفىّ ( مانند رياكارى ) نوعى از گناهان كبيره است كه در ذيل آيه داخل است .
آن گاه به بيان قسم دوّم و سوّم ظلم مىپردازد و مىفرمايد : « امّا ظلمى كه بخشوده مىشود ، ستمى است كه بندگان با ارتكاب گناهان صغيره به خويشتن كردهاند و امّا گناهى كه بدون كيفر نمىماند ، ظلم بندگان به يكديگر است كه قصاص در آن جا شديد است . اين قصاص ، مجروح ساختن با كارد يا زدن با تازيانه نيست ؛ بلكه چيزى است كه اينها در برابرش كوچك است » ( و أمّا الظّلم الّذي يغفر فظلم العبد نفسه عند بعض الهنات « 2 » . و أمّا الظّلم الّذي لا يترك فظلم العباد بعضهم بعضا .
القصاص هناك شديد . ليس هو جرحا بالمدى « 3 » و لا ضربا بالسّياط ، و لكنّه ما يستصغر ذلك معه ) .
هامش
( 1 ) نساء ، آيهء 48 .
( 2 ) « هنات » ، جمع « هن » ( بر وزن من ) « ياهنه » به معناى امر مهم و حادثهء شديد نقل شده است ( لسان العرب ، مادهء « هن » ) و گاه به معناى موضوعات كوچك و كم اهمّيّت است و در جملهء ياد شده ، همين معناى دوّم قصد شده است .
( 3 ) « مدى » جمع « مديه » ( بر وزن بنيه ) به معناى كارد و چاقو است .