أنّ المؤمن لا يصبح و لا يمسي إلّا و نفسه ظنون « 1 » عنده ، فلا يزال زاريا « 2 » عليها و مستزيدا لها ) .
مىدانيم يكى از حجابها و موانع راه تكامل انسان ، حبّ ذات است كه عيوبش را در نظرش زيبا و ضعفها را نقاط قوّت نشان مىدهد ؛ بنابر اين اگر كسى مىخواهد راه پيشرفت و كمال را بپويد بايد نسبت به خويشتن بدبين باشد و همواره در برابر صفات و اعمال خويش بر كرسى نقد بنشيند تا پردههاى حبّ ذات را كنار زند و واقعيت خويش را آن گونه كه هست ببيند . اين نكتهء مهمى است كه امام عليه السّلام در اين عبارت كوتاه ، طىّ سه جمله بيان فرموده است ؛ نخست مىگويد : نسبت به خويش بدگمان باش ؛ سپس مىفرمايد : خود را نقد كن ؛ و سرانجام مىافزايد : خود را به كمال مطلوب برسان .
در خطبهء همّام كه صد و ده درس اخلاقى را تشكيل مىدهد نيز به همين نكته اشاره شده ؛ مىفرمايد : « فهم لأنفسهم متّهمون ؛ پرهيزگاران كسانىاند كه خود را متهم مىسازند ( و از خوشبينىهاى بى جا در مورد صفات و افعال خويش اجتناب مىكنند ) .
سپس امام عليه السّلام براى تشويق مخاطبان خود - يعنى همه انسانها - به ترك دنيا پرستى ، الگويى از صالحان پيشين به آنان نشان مىدهد ؛ مىفرمايد : « همچون سابقين و گذشتگان ( صالح ) خود باشيد كه قبل از شما بودند . آنها شبيه مسافرى بودند كه عمودهاى خيمه را بر گرفته و طى طريق مىكند ( دنيا را گذر گاهى مىبيند به سوى سراى
هامش
( 1 ) « ظنون » صيغه مبالغه از مادهء « ظن » ( به معناى گمان ) است و معمولا در اين موارد به معناى گمان بد به كار مىرود ؛ بنابر اين ظنون در اين جا به معناى كسى است كه نسبت به خويش با چشم انتقاد مىنگرد و متهم مىسازد و مادهء « ظن » گاه به معناى چيز كم آمده ؛ بنابر اين ظنون به افراد ضعيف و بى دست و پا گفته مىشود و در خطبه ياد شده همان معناى اوّل قصد شده است .
( 2 ) « زارى » به معناى عيبجو از مادهء « زرى » ( بر وزن زرع ) به معناى عيب جويى گرفته شده است .