وراءكم و الجنّة أمامكم ! ) .
اشاره به اين كه اگر عقب نشينى و فرار كنيد ، ننگ دامان شما را خواهد گرفت و اگر به پيش تازيد بهشت جاويدان پاداش شما خواهد بود .
نكته
در تاريخ بشر ، جنگهاى فراوانى به وقوع پيوسته ؛ اعم از جنگهاى منطقهاى يا جهانى ؛ ولى هدف آنها غالبا برترىجويى و فزون طلبى و گاه انتقام گيرى و ماجراجويى بوده است ؛ به همين دليل به هنگام پيروزى يك طرف ، جنايات هولناكى به وقوع پيوسته است ؛ چرا كه هدف مقدّسى در كار نبوده است .
تنها جنگهاى انبيا و اولياء اللّه از اين اصل كلى مستثنا بوده است . اسلام ، جنگ را براى خاموش كردن آتش فتنه
« وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ »
« 1 » و نيز براى دفاع در مقابل مهاجم
« فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ »
« 2 » مجاز مىشمرد . به همين دليل هم در اثناى جنگ و هم بعد از پايان آن ، اصول انسانى را رعايت مىكردند . امير مؤمنان على عليه السّلام در توصيهء خود به سربازان اسلام مىفرمود : « هنگامى كه دشمن شكست خورد و فرار كرد ، فرارىها را نكشيد و زخمىها را به قتل نرسانيد و زنان را آزار ندهيد ؛ هر چند به شما دشنام دهند و آبروى شما را بريزند و به بزرگانتان بدگويى كنند » . « 3 » در خطبهء مورد بحث نيز مىبينيم كه امام عليه السّلام در دعايى كه قبل از جنگ صفّين مىفرمايد ، از خداوند تقاضا مىكند كه در صورت پيروزى ما را از تعدّى و ستم بر كنار دار و بر راه حق استوار بنما . اين است تفاوت جنگ طلبان دنيا پرست و خدا پرستان حق جو .
* * *
هامش
( 1 ) بقره ، آيهء 193 .
( 2 ) بقره ، آيهء 191 .
( 3 ) نهج البلاغه ، نامهء 14 .