هذه الأرض الّتي جعلتها قرارا للأنام ، و مدرجا « 1 » للهوامّ « 2 » و الأنعام ، و ما لا يحصى ممّا يرى و ما لا يرى ) .
اين عبارات ، نشانهء احاطهء علمى امام عليه السّلام به تمام جانداران روى زمين است كه شامل انسانها و انواع حيوانات اهلى و غير اهلى و حتى جاندارانى است كه به علت كوچكى اندام به چشم نمىآيند ؛ مانند انواع ميكربها و ويروسها .
جمعى از شارحان نهج البلاغه « ما لا يرى » را اشاره به جانورانى دانستهاند كه در حال عادى در بيابانها پراكندهاند و كمتر كسى آنها را مىبيند و گفتهاند : اگر در شب تاريك ، آتشى در بيابان روشن شود در گرداگرد آن ، جانورانى اجتماع مىكنند كه انسان آنها را نديده است ؛ ولى با توجه با كشفيّات جديد دربارهء جانداران ذرّهبينى كه با چشم غير مسلّح ديده نمىشود به اين گونه تفسيرها نياز نيست ؛ زيرا گروهى از جانداران هستند كه هيچ وقت به چشم نمىآيند . اين بيان ، يكى از كرامات مولا عليه السّلام است كه پرده از روى حقيقتى كه در آن زمان از همگان مخفى بوده ، برداشته است .
در مورد انسان ، تعبير به قرار ( محل استقرار و اقامت ) شده و در مورد حيوانات ، تعبير « مدرج » ( محل سير آرام و تدريجى ) آمده است ؛ اين تفاوت تعبير ، ممكن است اشاره به اين باشد كه جنب و جوش و حركت در حيوانات ، بيش از انسانهاست .
امام عليه السّلام در سوّمين ويژگى ذات پاك خدا در اين دعاى پر معنا عرضه دارد : « و اى پروردگار كوههاى محكم و استوار كه آنها را براى زمين به منزلهء ميخهاى محكم و براى خلق ، تكيهگاه مطمئنى ساختى » ( و ربّ الجبال الرّواسي « 3 » الّتى جعلتها للأرض أوتادا « 4 » ، و للخلق اعتمادا ) .
هامش
( 1 ) « مدرج » از مادهء « دروج » به معناى پيمودن راه است و مدرج به محل پيمودن راه گفته مىشود .
( 2 ) « هوام » جمع « هامّة » به معناى حشرات و حيوانات كوچك ، همچون موش و مار آمده است .
( 3 ) « رواسى » جمع « راسية » به معناى استوار و پابرجاست .
( 4 ) « اوتاد » جمع « وتد » ( بر وزن نمد ) به معناى ميخ است و از مادهء « وتد » ( بر وزن وقت ) به معناى ثابت ساختن چيزى گرفته شده است .