بعضى از شارحان نهج البلاغه گفتهاند : تكيهء امام عليه السّلام بر خصوص روى آوردن شب و پشت كردن روز شايد اشاره به اين باشد كه امور دنيا غالبا بر خلاف ميل انسان است . « 1 » در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « ( و دامنهء علمش به قدرى گسترده است كه ) پيش از پايان و سرآمد هر چيز و قبل از احصا و شمارش آنها از همه آگاهى داشته ، و چيزى بر او مخفى و پنهان نيست » ( قبل كلّ غاية و مدّة ، و كلّ إحصاء و عدّة ) .
در واقع جملهء « لا يخفى عليه من عباده . . . » كه سخن از گسترش علم خداوند در پهنهء زمان و مكان و نسبت به همه چيز و همه كس مىگفت ، اين معنا را نيز شامل مىشود كه خداوند از پايان عمر هر كس و هر موجود آگاه است ؛ پيش از آن كه عمرش پايان گيرد و از شمارش و تعداد موجودات انبوه و آگاه است ، پيش از آن كه آن را بشمارند و احصا كنند . « 2 » سپس در يك نتيجهگيرى كلى مىفرمايد : « خداوند برتر است از آن چه محدود كنندگانش به او نسبت مىدهند و محدوديت از نظر اندازه و ابعاد و انتخاب منزلگاه و جايگزين شدن در مكان » ( تعالى عمّا ينحله المحدّدون من صفات الأقدار ، و نهايات الأقطار ، و تأثّل « 3 » المساكن ، و تمكّن الأماكن ) .
آرى ، گروهى گمراه و فاقد معرفت و شناخت كه به نام « مشبهه و مجسمه » ناميده
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغه ، مرحوم تسترى ، جلد 1 ، صفحهء 273 .
( 2 ) اغلب شارحان نهج البلاغه اين عبارت را ، جملهء مستقلى دانستهاند كه اشاره به نامحدود بودن ذات خدا مىكند ؛ ولى اين تفسير ، صحيح به نظر نمىرسد ؛ زيرا اگر چنين بود مىبايست بفرمايد : « بعد كل غاية و مدة » يعنى ذات او بعد از هر نهايت و سر رسيدى وجود دارد ؛ همان گونه كه قبل از هر ابتدا و آغازى بوده است .
از معدود كسانى كه جملهء ياد شده را همانند ما تفسير كردهاند « محمّد عبده » دانشمند معروف اهل سنت در شرح نهج البلاغه خويش است . او با صراحت ، جمله را به « لا يخفى » پيوند مىدهد ، ظاهر عبارت « علامهء جعفرى رحمه اللّه » در « شرح نهج البلاغه » نيز همين است .
( 3 ) « تأثّل » به معناى آباد بودن مسكن است و از مادهء « أثل » ( بر وزن وصل ) كه درخت محكم و معروفى است ، گرفته شده است .