تعجّبى باقى نگذارده و كژى و انحراف بسيار به بار آورد ! » ( و لا غرو « 1 » و اللّه ، فيا له خطبا يستفرغ « 2 » العجب ، و يكثر الأود ! « 3 » ) .
ممكن است در اوّلين نگاه ، صدر و ذيل اين عبارت ، متناقض پنداشته شود ؛ ولى در واقع ، نوعى فصاحت و بلاغت در آن به كار رفته است ؛ همانند چيزى كه شاعر در شعرش آورده است ؛ مىگويد :
قد صرت في الميدان يوم طرادهم * فعجبت حتّى كدت أن لا أعجبا « 4 »
« آن روز كه با آنها ( دشمنان ) درگير شدند و دنبال كردند من قدم به ميدان گذاشتم و آن قدر از وضع آنها تعجّب كردم كه نزديك بود تعجّب نكنم » .
يعنى به قدرى تعجّب كردم كه ديگر تعجّبى براى من باقى نماند و طبق ضرب المثل معروف « الشّىء إذا تجاوز حدّه إنقلب ضدّه ؛ چيزى كه از حد خود بگذرد به ضدّش منقلب مىشود » .
جملهء « يكثر الأود » اشاره به اين است كه با حكومت افرادى همچون فرزند ابى سفيان ، جامعه اسلامى به كلّى از راه راست منحرف مىگردد و كژى و انحراف در همه چيز و همه جا ظاهر مىشود .
آن گاه امام عليه السّلام به شرح اين مطلب پرداخته ، مىفرمايد : « آنها كوشيدند نور خدا را كه از چراغش مىدرخشيد ، خاموش سازند و مجراى فوران چشمهء فيض الهى را مسدود كنند و اين آب زلال را ميان من و خودشان به بيمارىها و سموم آلوده سازند » ( حاول
هامش
( 1 ) « غرو » به معناى تعجّب است .
( 2 ) « يستفرغ » از مادهء « فراغ » در اين جا به معناى بيرون ريختن است و مفهوم جملهء « يستفرغ العجب » اين است كه هر گونه تعجّب را بيرون مىريزد و جايى براى آن باقى نمىگذارد .
( 3 ) « أود » از مادّهء « أود » ( بر وزن قول ) به معناى كج شدن گرفته شده و « أود » ( بر وزن سند ) به معناى كجى است .
( 4 ) شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، جلد 9 ، صفحهء 247 .