اشاره به اين كه آن كس كه امر و نهى كرده و وعدهء پاداش و كيفر داده يك فرد عادى نيست كه جاى گفتگو و ترديد در آن باشد ؛ خداوند قادر قهار چنين فرموده است .
و در تعبير دوّم مىفرمايد : « اى بندگان خدا ! از روزى كه اعمال بررسى دقيق مىشود ، بر حذر باشيد ؛ روزى كه تزلزل و اضطراب در آن بسيار است و كودكان در آن پير مىشوند » ( عباد اللّه ، احذروا يوما تفحص فيه الأعمال ، و يكثر فيه الزّلزال ، و تشيب « 1 » فيه الأطفال ) .
در آن روز ، تمام اعمال ، هر چند ظاهرا كوچك و ناچيز باشد با دقت و سختگيرى بررسى خواهد شد ؛ همان گونه كه قرآن مجيد مىگويد : «
« يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ »
؛ اگر به اندازه سنگينى دانهء خردلى ( كار نيك يابد ) باشد و در دل سنگى يا در ( گوشهاى از ) آسمانها و زمين قرار گيرد خداوند آن را ( در قيامت براى حساب ) مىآورد ؛ خداوند دقيق و آگاه است » . « 2 » و منظور از فزونى زلزله در آن روز ، تزلزل افكار و لرزيدن دلها از هول محشر و وحشت از نتيجه اعمال است .
درست است كه در پايان اين جهان ، زلزله به معناى حقيقى ، تمام جهان را به لرزه در مىآورد و همه چيز زير و رو مىشود ؛ ولى آن چه در بالا آمده مربوط به صحنهء محشر است كه در آن جا زلزله به معناى حقيقى آن وجود دارد ؛ بلكه هر چه هست اضطراب است و وحشت و تزلزل خاطرها .
تعبير به « تشيب فيه الأطفال » كنايه از شدت و عمق وحشت آن صحنه است كه در
هامش
( 1 ) « تشيب » از مادهء « شيب » ( بر وزن عيب ) در اصل به معناى سفيد شدن مو است و معمولا به پيرى اطلاق مىشود و « شيب » ( بر وزن سيب ) جمع « اشيب » به معناى پيران يا سپيد مويان است در مقابل « شباب » و « شبيبة » كه به معناى جوانى است .
( 2 ) لقمان ، آيهء 16 .