شرح و تفسير آشكار شدن كينههاى درونى به بهانهء واهى
همان گونه كه در بحث سند خطبه گفته شد ، امام عليه السّلام اين خطبه را بعد از پايان جنگ جمل بيان فرموده و تعبيرات آغاز اين خطبه نشان مىدهد كه امام عليه السّلام قبل از اين جملهها اشارهاى به فتنههايى كه در پيش است كرده و به مردم هشدار داده كه فتنهء جمل ، اوّلين و آخرين فتنه نيست و به دنبال آن چنين مىفرمايد :
« آن كس كه در آن هنگام ( در فتنهها ) بتواند خود را وقف بر اطاعت خداوند متعال سازد ، بايد چنين كند و اگر مرا اطاعت كنيد من ( در ميان انبوه فتنهها ) به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد ؛ هر چند راهى است پر مشقت و داراى تلخىهاى فراوان ! » ( فمن استطاع عند ذلك أن يعتقل نفسه على اللّه ، عزّ و جلّ ، فليفعل . فإن أطعتموني فإنّي حاملكم إن شاء اللّه على سبيل الجنّة ، و إن كان ذا مشقّة شديدة و مذاقة مريرة « 1 » ) .
مفهوم « يعتقل نفسه » - با توجه به اين كه « يعتقل » از مادهء عقل به معناى باز داشتن است - آن است كه نفس خويش را تنها وقف فرمان خدا كند كه بالاترين درجهء عبوديّت و اطاعت است و در جملهء ( و ان كان ذا مشقة . . . ) اشاره به اين مىفرمايد كه بهشت و سعادت را ارزان به كسى نمىدهند ، اگر خواهان آن هستيد بايد خود را آماده سازيد ؛ چرا كه مبارزه با هواى نفس همچون مبارزه با دشمن ، پر مشقت است :
ناز پرورده تنعّم نبرد راه به دوست * عاشقى شيوهء رندان بلاكش باشد
در خطبهء 176 امام عليه السّلام همين مطلب را از زبان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به تعبير معناى ديگرى بيان فرموده است : ( إنّ الجنّة حفّت بالمكاره و إنّ النّار حفّت بالشّهوات ) به يقين بهشت در ميان ناراحتىها و دوزخ در ميان شهوات پيچيده شده است .
سپس امام عليه السّلام به دليل شركت عايشه در جنگ جمل - كه يكى از فتنههاى جهان
هامش
( 1 ) « مريرة » از مادهء « مرّ » ( بر وزن حرّ ) به معناى تلخ و ناگوار است .