گوناگون تقسيم نمود . اينها مخلوقات شگفتانگيزى است كه آفرينش آنها را استوار نمود ، و با حكمت قرين ساخت و آن سان كه مىخواست ايجاد و ابداع فرمود .
شرح و تفسير راز و رمز آفرينش
امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه ، به چگونگى آفرينش موجودات مىپردازد و مىفرمايد : « خداوند كسى است كه موجودات مختلف را بدون نياز به تفكّر و انديشهاى كه به دست آورده باشد ، و بدون غريزهاى كه در درون ، نهان داشته باشد ، و بىنياز از تجربهء حوادث زمانهاى گذشته ، و بدون كمك شريك و همتايى كه او را در آفرينش موجودات شگفتانگيز يارى كرده باشد ، آفريد » .
( المنشىء أصناف الأشياء بلا رويّة فكر آل إليها ، و لا قريحة غريزة أضمر عليها ، و لا تجربة أفادها من « 1 » حوادث الدّهور ، و لا شريك أعانه على ابتداع عجائب الأمور ) .
در واقع ، مبدأ علم و دانش و آگاهى به حقايق براى ما انسانها يكى از چهار چيز است : يا تفكّر و انديشه است ، يا الهامهاى درونى است كه غريزه ناميده مىشود . يا تجربهاى است كه از تكرار كارى براى انسان حاصل مىشود و يا كمكى است از همفكر و همتايى از برون كه با آگاهىهاى خود انسان را يارى مىدهد و بر انجام كار بديعى كمك مىكند .
از آنجا كه خداوند عالم ، بر همه چيز آگاه و همهء حقايق نزد او حاضر است و چيزى از دايرهء علم بىپايان او خارج نيست ، در آفرينش خود هيچ گاه نيازى به اين
هامش
( 1 ) « قريحه » همانطور كه قبلا گفته شد ، در اصل به معناى اوّلين آبى است كه از چاه كشيده مىشود ؛ سپس به آنچه انسان از اعماق فكر و ذوق خويش را در مىيابد ، اطلاق شده و انضمام آن به غريزه - كه به معناى طبيعت است - كه چيزى را انسان به كمك ذوق و طبيعت خود دريابد . در مورد غير انسان نيز اين معنا ثابت است ؛ مثلا غالب پرندگان ساختن لانهها و تربيت فرزندان و مهاجرتهاى طولانى دسته جمعى و امثال آن را با الهام از قريحه و غريزه انجام مىدهند .