است و سبب بيدارى و هشيارى انسانها . و واضح است كسى كه عبرت گيرد و پند بياموزد ، بينا مىشود و به جاى ظواهر اشيا و حوادث ، باطن آنها را مىنگرد و به ريشهها و نتيجهها فكر مىكند و راه نجات را در سايهء اين تفكّر و عبرت و بينايى پيدا مىكند و به تعبير ديگر : انسان با تفكّر و انديشه در حوادث امروز و ديروز ، با يك سلسله حقايق آشنا مىشود و با منطبق ساختن آنها بر امورى كه در پيش دارد ، راه صحيح را پيدا مىكند .
در حديثى از امام صادق عليه السّلام مىخوانيم كه شخصى سؤال كرد : « آيا اين روايت صحيح است كه « إنّ تفكّر ساعة خير من قيام ليلة ؛ ساعتى انديشيدن بهتر است از يك شب بيدار بودن و عبادت كردن ؟ » فرمود : آرى ! پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « تفكّر ساعة ، خير من قيام ليلة » راوى سؤال مىكند : « كيف يتفكّر ؛ چگونه فكر كند ؟ » حضرت فرمود :
« يمرّ بالدّور الخربة ، فيقول : أين بانوك ؟ أين ساكنوك ؟ مالك لا تتكلّمين ؟ ؛ از كنار خانههاى ويران شده مىگذرد ( رو به آنها كرده ) مىگويد : سازندگان شما كجا رفتند ، ساكنان شما چه شدند ، چرا سخن نمىگوييد ؟ ! » « 1 » و اگر گوش شنوايى در كار باشد پيامها و گفتگوهاى اين ويرانهها را به خوبى مىشنود :
هر شكاف خرابهاى دهنى است * كه به معمورهء جهان خندد !
در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « آنچه هم اكنون از دنيا موجود است پس از مدّت كوتاهى فكر مىكنيد اصلا وجود نداشته و آنچه از آخرت به زودى فرا مىرسد ، همواره بوده است ! » ( فكأنّ ما هو كائن من الدّنيا عن قليل لم يكن ، و كأنّ ما هو كائن من الآخرة عمّا قليل لم يزل ) .
اشاره به اينكه دنيا به قدرى سريع مىگذرد ، و آخرت به قدرى سريع مىآيد ، كه
هامش
( 1 ) بحار الانوار ، جلد 68 ، صفحهء 324 ، حديث 16 .