سازد » . ( فلبثتم بعده ما شاء اللّه حتّى يطلع اللّه لكم من يجمعكم ، و يضمّ نشركم ) .
در اينكه اين جملهها اشاره به قيام كيست ؟ « مفسّران نهج البلاغه » دو احتمال دادهاند : بعضى آن را اشاره به قيام حضرت مهدى عليه السّلام مىدانند و بعضى ديگر ، به قيام بنى عبّاس ؛ كه زندگى ننگين بنى اميّه را به طور كامل در هم پيچيدند و سايهء شوم آن گروه ظالم و فاسد و مفسد را ، از سر مسلمين كم كردند ؛ هر چند خود آنها به شكل ديگرى جنايات را آغاز نمودند .
ولى تفسير اوّل بسيار مناسبتر است ؛ چرا كه بنى عبّاس شايستهء اين تعبيرات در كلام امام عليه السّلام نبودند و مظالم آنها بر شيعيان على عليه السّلام و مردم عراق ، كمتر از مظالم بنى اميّه نبود . اضافه بر اين ، سخن در كسى است كه پرچمدار حق باشد و به يقين بنى عبّاس پرچمدار باطل بودند ! اين احتمال نيز در تفسير جملهء بالا داده شده كه منظور از اجتماع ياران حضرت بر گرد فرد يا افرادى در آينده ، تنها اجتماعى سياسى و نظامى نيست ؛ بلكه اجتماع فكرى و فرهنگى را نيز شامل مىشود و اين معنا در زمان امام باقر و امام صادق و امام على بن موسى الرضا عليهم السّلام تحقّق يافت و جملههاى آخر اين خطبه را ، گواهى بر اين معنا گرفتهاند .
ولى با توجّه به ناهماهنگى اين تفسير با جملههاى پيشين كه از اجتماع سياسى و نظامى سخن مىگويد ، اين احتمال بعيد به نظر مىرسد .
ولى به هر حال ، هدف از بيان اين جملهء نفى آن چيزى است كه غالبا بعد از شكستها بر افكار چيره مىشود و آن يأس و نوميدى و بدبينى است . مىفرمايد :
اين موج به هر حال گذرا است و آيندهاى روشن براى جامعهء اسلامى در پيش است ؛ نگران نباشيد ! در تأييد همين سخن ، در جملههاى بعد مىافزايد : « بنابر اين ، به چيزى كه نيامده
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 365
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٦٥