مردم ، و در هنگام لزوم نيز متوسّل به ارعاب و تهديد و شكنجه و قتل مىشد .
آرى هنگامى كه اين امور دست به دست هم داد ، چنين پديدهاى را در عراق و شام به وجود آورد .
و از اينجا مىتوان به نكتهء مهمّى پى برد كه امام امير المؤمنين عليه السّلام چقدر مدير و مدبّر بود كه توانست با چنين مردمى در سه جنگ جمل و صفّين و نهروان شركت جويد و با رعايت تمام ضوابط عدالت اسلامى در آنها برنده شود ؛ هر چند حماقت و نادانى گروهى از لشكريان ، سرانجام كار خود را كرد و بخشى از نتايج مثبت را بر باد داد .
اينجاست كه به ياد گفتهء « ابن ابى الحديد » مىافتيم ؛ آنجا كه مىگويد : « علماى كلام از معتزله گفتهاند : « هيچ كس در حسن سياست و صحّت تدبير ، به مقام امام على عليه السّلام نرسيد ؛ زيرا او گرفتار رعيّتى با خواستههاى مختلف و پراكنده و لشكرى عاصى و متمرّد بود و با اين حال ، به وسيلهء همين گروه ، دشمنان را درهم شكست و رؤساى آنها را از بين برد » . « 1 » راستى اگر ما بخواهيم قضاوت صحيحى در مورد سياست امير مؤمنان على عليه السّلام داشته باشيم بايد تمام اين جهات را در نظر بگيريم ؛ به اضافهء اينكه امام عليه السّلام بهرهگيرى از هر گونه ابزار نادرست را براى خود حرام مىدانست .
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ، جلد 7 ، صفحهء 73 .