گشت و براى اصلاح اين گونه طرز فكرها و هدايت به صراط مستقيم در اوصاف الهى ، اين خطبه را ايراد فرمود .
به همين دليل ، خطبه از دقيقترين اوصاف پروردگار - كه بيانگر جدايى او از اوصاف همهء مخلوقات و تفاوت او با آنهاست - آغاز شده است .
نخست مىفرمايد : « حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه بازداشتن و امساك ، چيزى بر دارايى او نمىافزايد ، و سخاوت و بخشش ، او را فقير نمىسازد » .
( الحمد للّه الّذي لا يفره « 1 » المنع و الجمود ، و لا يكديه « 2 » الإعطاء و الجود ) .
سپس به دليل آن پرداخته ، مىفرمايد : « چون هر بخشندهاى غير از او ، داراييش نقصان مىيابد و هر كس جز او ، دست از عطا و بخشش باز دارد ، مذموم شمرده مىشود » ( إذ كلّ معط منتقص سواه ، و كلّ مانع مذموم ما خلاه ) .
مىدانيم يكى از اركان اصلى معرفت صفات پروردگار اين است كه بدانيم او وجودى است از هر نظر بىنهايت و هيچ گونه محدوديتى در ذات و صفات او نيست ؛ بديهى است كه نامحدود ، هر چه از او بردارند ، باز هم نامحدود است ؛ يعنى كاستى در آن راه نمىيابد . به اين ترتيب ، اگر به هر انسانى به اندازهء اين جهان مادّه ببخشد ، باز هم كمترين كاستى در خزاين نعمتهاى او پديد نمىآيد . و نيز به همين دليل اگر چيزى را از كسى باز دارد ، به يقين جاى نكوهش نيست ؛ چون در ذات بىنهايت ، بخل تصوّر نمىشود ! حتما دليل و حكمتى داشته است .
به تعبير ديگر : بخشش و منع او بر حسب لياقتها و استعدادها و شايستگىهاست و از اين رو ، جايى براى گفتگو و چون چرا باقى نمىماند .
در حديث قدسى مىخوانيم : « يا عبادي ! لو أنّ أوّلكم و آخركم و انسكم و جنّكم ،
هامش
( 1 ) « يفره » از مادّهء « وفور » به معنى فزونى و فراوانى و كامل كردن است .
( 2 ) « يكديه » از مادّهء « كدى » ( بر وزن كسب ) به معنى بخل ورزيدن ، محبوس ساختن و تقاضاى كردن از ديگرى است .