اندوه ، و ميوههايى كه بر شاخسار درختان قرار گرفته ، و برگهايى كه روى زمين ريخته ، و قرارگاه هر نطفهها ، يا جمع شدن خون ، و مضغه يا پرورش يافتن انسان و ساير مخلوقات ( آرى ! ) از همهء اينها به خوبى آگاه است ، و هيچ گونه مشقّتى براى او در اين علم و آگاهى وجود ندارد . بلكه در حفظ و نگهدارى آنچه از مخلوقات ابداع كرده ، نيز مشكلى براى او رخ نداده ، و در تنفيذ امور و تدبير موجودات نيز ملالت و فتورى بر او عارض نشده است . بلكه علمش در همه آنها نافذ و احصاى او همه را شامل شده ، و عدالتش همه را در بر گرفته است و با اينكه آنها در آنچه شايستهء مقام اوست تقصير دارند ، فضل و رحمتش شامل حال همهء آنهاست ! .
شرح و تفسير گستردگى علم الهى
امام عليه السّلام در اين بخش همچنان بحثهاى گستردهء سابق را پيرامون علم خداوند به تمام جزئيّات عالم هستى ادامه مىدهد و با تعبيراتى بسيار جذّاب و الفاظى شيرين و گويا پرده از علم خداوند به تمام ريزهكارىهاى اين عالم بر مىدارد و چنان با موشكافى اين بحث را دنبال مىكند كه در هيچ سخنى مانند آن ديده نشده است و با مطالعهء آن ، انسان به يقين باور مىكند كه اين گفتار كسى است كه با جهان ماوراى طبيعت ارتباط دارد و علم و دانش او از سرچشمهء علم الهى مىجوشد .
نخست به سراغ پرندگان آسمان مىرود مىفرمايد : « خداوند از جايگاه بالداران در قلّهء بلند كوهها و از نغمهء مرغان خواننده در آشيانههاى تاريك با خبر است » . ( و مستقرّ ذوات الأجنحة بذرا « 1 » شناخيب « 2 » الجبال ، و تغريد « 3 » ذوات المنطق في دياجير « 4 »
هامش
( 1 ) « ذرا » جمع « ذروه » ( بر وزن هفده ) به معناى مكان مرتفع و بالاى هر چيزى است و به كوهان شتر نيز « ذروه » گفته مىشود .
( 2 ) « شناخيب » جمع « شنخوب » ( بر وزن بهلول ) به معناى قلّه كوه يا بلندى هر چيزى است .
( 3 ) « تعزيد » به معناى آواز خواندن پرندگان است .
( 4 ) « دياجير » جمع « ديجور » به معناى تاريكى است .