نكته تنوّع عجيب موجودات !
با اينكه در اين بخش از خطبه ، سخن از علم وسيع خداوند به همهء اشياء و تمامى موجودات است ، ولى در ضمن اشاره به نكتهء مهمّ ديگرى نيز شده است و آن تنوّع عجيب موجودات مىباشد ، از مسايل فكرى و ذهنى انسان گرفته ، تا اجزاى مختلف چشم و گوش ، و موجودات كوچك و بزرگ عالم ؛ مورچگان و خانههاى تابستانى آنها ، حشرات و لانههاى زمستانى آنها ، شكوفههاى درختان ، پرورش ميوهها ، برگها و گل برگها ، وحوش بيابان كه در غارها و درّهها زندگى مىكنند ، پشههايى كه در لابهلاى ساقهها و پوست درختان لانه مىگزينند ، چگونگى تشكيل نطفهء آدمى از تركيب نطفههاى مرد و زن ، پيدايش ابرها و تراكم آنها ، و فرو ريختن دانههاى باران از درون آن ، وزش بادها و طوفانها و گردبادها ، جارى شدن سيلها از كوهسارها ، و فرو رفتن حشرات ميان تپّههاى شن و امثال آن ، كه در بخش آينده خواهد آمد ؛ خلاصه امورى كه هر يك نشانهء تازهاى از علم و قدرت و خلاقيّت خداست و هر قدر انسان در آنها بيشتر بينديشد به عظمت و علم او ، آشناتر مىشود و با گوش هوش ، زمزمهء تسبيح و حمد اين موجودات را مىشنود و غلغلهء آنها را كه در سراسر جهان طنين انداز است احساس مىكند ؛ چيزى كه نامحرمان قدرت درك آن را ندارند و تنها براى كسانى كه از جمادى به سوى جان جان رفتهاند آشكار است . آرى :
از جمادى سوى جان جان شويد * غلغل تسبيح عالم بشنويد
فاش تسبيح جمادات آيدت * وسوسه تأويلها بزدايدت