دليل اين مطلب كه مربوط به صفات پروردگار است ، مانند بسيارى از صفات ديگرش در اين نكته نهفته است كه او وجودى است ازلى و ابدى و بىپايان از تمام جهات ، به همين دليل ، هم آغاز است و هم انجام ، هيچ وجودى قبل از او نبوده و هيچ چيزى بعد از او نخواهد بود ، همانگونه كه در قرآن مجيد آمده است :
« هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ »
؛ اوّل و آخر و پيدا و پنهان اوست » « 1 » و نيز مىفرمايد :
« لا إِلهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ »
، هيچ معبودى جز او نيست همه چيز جز ذات او فانى مىشود » . « 2 » اساسا وجودى كه ازلى و ابدى است در واقع آغاز و پايان ندارد و تعبير به اوّل و آخر دربارهء او به اين معنا است كه همهء مخلوقات وابسته به وجود او هستند ، هم در آغاز پيدايش و هم در ادامهء حياتشان . امّا ظاهر و باطن بودن او ، به اين معنا است كه اصل وجود و صفاتش از همه چيز آشكارتر است ، چرا كه به تعداد تمام ستارگان و موجودات زنده و برگهاى درختان و ريگهاى بيابان بلكه به تعداد اتمهاى جهان - كه تعدادش را هيچ كس جز او نمىداند و نمىتواند تصوّر كند - دليل بر اثبات وجود و صفات اوست ، ولى از آنجا كه كنه ذاتش بىنهايت است و هيچ انسانى نمىتواند بىنهايت را آنچنان كه هست تصور كند ( چون نامحدود در محدود نمىگنجد ) كنه ذات او بر همه كس ، حتّى انبيا و اوليا پنهان است و از آنجا كه انسانها نخست به آثار او در پهنهء جهان هستى آشنا مىشوند و سپس متوجّه ذات پاك او مىگردند ، مىتوان گفت : او پيش از آن كه پنهان باشد ، آشكار است و به تعبير بعضى از فلاسفهء اسلامى « خفاى او به خاطر شدّت ظهور اوست » . آيا آفتاب كه يكى از مخلوقات اوست غالبا از شدّت ظهورش پنهان نيست ؟ آيا نگاه كردن به قرص خورشيد براى انسانها آسان است ؟
هامش
( 1 ) سورهء حديد ، آيهء 3 .
( 2 ) سورهء قصص ، آيهء 88 .