او آشكار نيست ( ولى خداوند با اين كه كنه ذاتش از همه پنهان است وجودش از همه آشكارتر است ) .
شرح و تفسير
مدح و تمجيد پروردگار
در بحث صفات خدا توجّه به اين نكته بسيار لازم است و غفلت از آن مايهء گمراهى است كه صفات جمال و جلال او ، هيچ شباهتى به صفات مخلوقات ندارد ، او علم و قدرت دارد ولى نه همچون علم و قدرت ما . او بينا و شنواست ولى نه همچون بينايى و شنوايى ما ، چرا كه او ذاتى است بىپايان از هر نظر ، و برتر از جسم و عوارض جسمانى ، به همين دليل هنگامى كه وارد بحث صفات خدا مىشويم با شگفتىهايى روبرو مىگرديم كه در هيچ جاى ديگر نديدهايم . از جمله اين كه صفاتى كه در عالم مخلوقات با هم متضادند در آنجا در كنار يكديگر قرار دارند ، مثلا در جهان مخلوقات چيزى كه اوّل است آخر نيست و چيزى كه آخر است اوّل نيست ، و چيزى كه ظاهر است باطن نيست و چيزى كه باطن است ظاهر نيست ولى در ذات پاك خداوند ، اوّل و آخر و ظاهر و باطن جمع است .
گذشته از اين ، در جهان مخلوقات ، صفات به تدريج يكى پس از ديگرى ظاهر مىشود و تكامل مىيابد و شكل مىگيرد ولى در صفات خداوند ، نه سير تدريجى ديده مىشود و نه مقدّم و مؤخّر بودن ! در نخستين جملههاى اين خطبه ، به همين حقيقت اشاره شده است . مىفرمايد :
« ستايش مخصوص خداوندى است كه هيچ وصفى از او ، بر وصف ديگرش پيشى نگرفته است ( تا بتوان گفت : ) پيش از آنكه آخر باشد اوّل بوده است و قبل از آنكه باطن باشد ظاهر بوده است » ( الحمد للّه الّذي لم تسبق له حال حالا ، فيكون أوّلا قبل أن يكون آخرا ، و يكون ظاهرا قبل أن يكون باطنا )