شرح و تفسير
كجاست چشم بينا و گوش شنوا ؟ !
امام عليه السّلام در اين بخش ، به « دو نكتهء » مهم اشاره فرموده ، نخست اينكه : خداوند به جبّاران و ستمگران مهلت تنبّه و بيدارى مىبخشد . ديگر اينكه : پيروزىها جز در سايهء تحمّل مشكلات ، امكانپذير نيست ، مىفرمايد : « بعد از حمد و ثناى الهى :
خداوند هرگز ستمگران دنيا را در هم نشكسته ، مگر بعد از آنكه به آنان مهلت داده و نعمت فراوان بخشيده ( تا فرصت فكر و انديشه را داشته باشند و شكر نعمتهاى الهى را بجا آورند ، ولى غالبا به جاى شكر نعمت ، مغرور شدند و بر ظلم خود افزودند ! ) ( أمّا بعد فإنّ اللّه لم يقصم « 1 » جبّاري دهر قطّ إلّا بعد تمهيل و رخاء ) .
آرى ، خداوند هم حكيم است و هم حليم ، خداوند غفور است و رحيم ، و به مقتضاى اين صفات حسنايش ، هرگز در مجازات و كيفر عجله نمىكند ، بلكه فرصت كافى به همهء گمراهان و بدكاران مىدهد تا به شاهراه هدايت بازگردند و از خطاكارى دست بردارند و حتّى گاه براى تشويق آنان ، سيل نعمتهايش را به سوى آنان سرازير مىكند ، همان گونه كه در تاريخ « نوح » پيغمبر و « موسى » و « فرعون » و « قوم بنىاسرائيل » و « قوم سبا » خواندهايم .
سپس مىافزايد : « و ( همچنين ) هرگز استخوان شكستهء هيچ امّتى را ترميم نكرده ، مگر بعد از تحمّل مشكلات و آزمونها . » ( و لم يجبر « 2 » عظم أحد من الأمم إلّا بعد أزل « 3 » و بلاء ) .
هامش
( 1 ) « يقصم » از مادّهء « قصم » ( بر وزن غضب ) در اصل به معناى شكستن توأم با شدّت است ، حتّى گاهى به معناى خرد كردن آمده است و به صورت كنايه در هلاكت كردن و نابود كردن به كار مىرود .
( 2 ) « يجبر » از مادّهء « جبر » در اصل به معناى اصلاح كردن چيزى است ، اصلاحى آميخته با فشار و قهر ، لذا بستن استخوان شكسته را « جبر » و آنچه را بر آن نهادهاند « جبيره » مىنامند و گاه در موارد استعمالات به هر نوع قهر و غلبه و يا هر نوع جبران ، اطلاق شده است و از آنجا كه قهر و غلبه در بسيارى از موارد با ظلم همراه است ، واژهء « جبّار » گاه به معناى ظالم به كار مىرود و هنگامى كه در مورد خداوند استعمال شود ، به معناى جبران كننده و اصلاح كننده ، يا قاهر و غالب است و يكى از نامهاى خداوند « جابر العظم الكسير » است ( اصلاح كنندهء استخوان شكسته ) .
( 3 ) « أزل » به معناى ضيق و شدّت است . مادّهء اصلى آن ، « أزل » ( بر وزن فضل ) به معناى حبس است و از آنجا كه مشكلات ، انسان را در دايرهء خود محبوس مىكند ، به آن « أزل » گفته مىشود .