پيكر كفر وارد سازد كه پاداشش برتر از عبادت جنّ و انس باشد ( همانگونه كه دربارهء امير مؤمنان على عليه السّلام در روز تاريخى احزاب آمده است ) و يا شبى از آن را در بستر به سر برد ، در حالى كه بالاترين معامله را با خدا كرده باشد ( آنگونه كه در « ليلة المبيت » واقع شد ) .
چنين عمرى كه ساعات و لحظاتش اين قدر گرانبها است اگر دهها سال آن ، در اختيار انسان قرار گيرد و كمترين بهرهاى از آن بر ندارد ، آيا حسرتبار و اسفانگيز نيست و همين است كه امام عليه السّلام در جملههاى بالا به خاطر آن تأسّف مىخورد .
در پايان ، امام عليه السّلام با يك دعاى بسيار پرمعنا و آموزنده ، خطبه را پايان مىدهد ، مىفرمايد : « از خداوند سبحان مىخواهيم كه ما و شما را از كسانى قرار دهد كه هيچ نعمتى آنان را مست و مغرور نمىسازد ، و هيچ هدفى آنها را از اطاعت فرمان پروردگار بازنمىدارد ، و بعد از فرا رسيدن مرگ ، پشيمانى و اندوه به آنان روى نمىآورد » ( نسأل اللّه سبحانه أن يجعلنا و إيّاكم ممّن لا تبطره « 1 » نعمة و لا تقصّر به عن طاعة ربّه غاية ، و لا تحلّ به بعد الموت ندامة و لا كابة ) « 2 » .
امام عليه السّلام در اين سه جمله - كه در مقام دعا ذكر كرده - سه درس ديگر به همگان مىدهد ، نخست اينكه : مراقب باشيد نعمتهاى الهى شما را مست و مغرور نكند ، ديگر اينكه : مواظب باشيد ، اهداف مادّى شما را از اطاعت خدا باز ندارد ، سوم اينكه :
كارى كنيد كه اگر مرگتان فرا رسد ، نادم و پشيمان و اندوهناك نباشيد و آمادگى كافى براى آن به دست آورده باشيد !
هامش
( 1 ) « تبطر » از مادّهء « بطر » ( بر وزن نظر ) در اصل به معناى شكافتن چيزى است و « بيطار » ( دامپزشك ) را نيز از اين جهت « بيطار » مىگويند كه بدن حيوان را با نيشتر براى معالجه مىشكافد ، سپس به هر گونه طغيان و تجاوز از حدّ ، در اظهار خوشحالى به هنگام روى آوردن نعمتها ، اطلاق شده است و در يك تعبير مىتوان « بطر » را به معناى مستى و غرور ناشى از نعمت ، تفسير كرد .
( 2 ) « كابه » ( بر وزن خرابه ) معناى مصدرى و اسم مصدرى دارد و به معناى ناراحتى و دل شكستگى از غم و اندوه است و گاه گفتهاند : « به ناراحتىهاى ناشى از اندوه كه آثارش در چهره ظاهر مىشود » اطلاق مىگردد .