ديگر : علم تفصيلى است ، امّا آنچه در خطبهء 179 آمده كه خداوند با چشم دل ديده مىشود ، اشاره به علم اجمالى است .
در حديث پرمعنايى از امام جواد عليه السّلام مىخوانيم كه فرمود :
« أوهام القلوب أدقّ من أبصار العيون ، أنت قد تدرك بوهمك السّند و الهند و البلدان الّتي لم تدخلها و لا تدركها ببصرك ، فأوهام القلوب لا تدركه ، فكيف أبصار العيون ؟
، انديشههاى انسانى از ديد چشمها دقيقتر ( و عميقتر ) است ، چرا كه انسان گاه شهرهايى را كه هرگز با چشم نديده و در آن وارد نشده است ، مانند : « سند » و « هند » به قوّت انديشه ، مىتواند در ذهن خود حاضر كند ، با اين حال ، هنگامى كه انديشهها قادر بر درك كنه ذات پروردگار نيست ، چگونه چشمها توان اين كار را دارد ؟ » « 1 » به هر حال ، توصيفى كه امام عليه السّلام در اين جملههاى - كوتاه در فراز اول اين خطبه - از ذات و صفات خداوند بيان كرده ، اوج توانايى انسان را در معرفة اللّه نشان مىدهد ، چيزى كه بالاتر از آن براى هيچ انسانى ممكن نيست و اين گونه توصيف جز از زبان امام معصوم و انسان آگاهى چون على عليه السّلام هرگز شنيده نشده است .
اين سخن را با گفتههايى ، از « ابن ابى الحديد » در اين زمينه پايان مىدهيم . او در ذيل اين فراز از خطبه ، چنين مىگويد :
« بدان كه توحيد و عدل و مباحث شريف الهى ( و معارف عقيدتى ) جز از كلام اين مرد بزرگوار ( على عليه السّلام ) شناخته نشده و كلمات بزرگان صحابه - غير از او - هيچ چيز از اين حقايق را تبيين نمىكند . اصولا هرگز اين مفاهيم به فكر آنها خطور نمىكرد ، چرا كه اگر چنين بود ، بيان مىكردند و اين فضيلت به نظر من بزرگترين فضايل على عليه السّلام است . « 2 » »
هامش
( 1 ) ميزان الحكمة ، جلد 3 ، صفحهء 1893 ( حديث 12316 ) .
( 2 ) شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، جلد 6 ، صفحه 346 .