نتيجهء اعمال خود را دريابند : مجازات و كيفر الهى ، يا نعمت و ثواب را » ( و أرعدت الأسماع لزبرة « 1 » الدّاعي إلى فصل الخطاب ، و مقايضة « 2 » الجزاء ، و نكال « 3 » العقاب ، و نوال « 4 » الثّواب ) .
در واقع تمام ترس و وحشت ، از همين جاست كه هيچ كس از سرنوشت خود آگاه نيست و خود را در ميان بهشت و دوزخ ، و پاداش و عذاب مىبيند .
خوف و وحشت ، از اينجا ناشى مىشود كه هيچ كس از ميزان خلوص طاعتهاى خودآگاهى ندارد و از خطاها و لغزشهاى فراموش شدهء خود ، باخبر نمىباشد ، حسابرسى ، بسيار دقيق ! و حسابرسان از همه چيز آگاهند ! هيچ راه بازگشتى وجود ندارد و هيچ كس قادر به دفاع از ديگرى نيست .
نكتهها
1 - دورنمايى از معاد جسمانى
گرچه دربارهء « معاد » و جسمانى يا روحانى بودن آن ، در ميان جمعى از « فلاسفه » گفتگوست ، ولى آيات قرآن و روايات اسلامى ، هيچ گونه ابهامى در اين امر ندارد كه روح و جسم انسانها در جهان ديگر ، باز مىگردد و معاد به صورت جسمانى و روحانى انجام مىگيرد . گروههاى متعدّدى از آيات قرآن و روايات ، گواه اين مدّعاست . از جمله ، آياتى كه تصريح مىكند ، مردم در قيامت از قبرها بر مىخيزند ، « 5 » بديهى است آنچه در قبرها موجود است ، خاكهايى است كه از تن انسانها باقى مانده است .
در اين فراز از خطبهء بالا نيز ، امام عليه السّلام با صراحت بيشترى از اين موضوع پرده
هامش
( 1 ) . « زبره » به معناى صداى شديد توأم با آمريّت است .
( 2 ) « مقايضه » از مادّهء « قيض » ( بر وزن فيض ) به معناى مبادله كردن چيزى ، با چيزى است و از آنجا كه جزاى اعمال در برابر عمل انسانها قرار مىگيرد ، در عبارت بالا تعبير به « مقايضه » شده است .
( 3 ) « نكال » به معناى مجازات و عقوبت ، است
( 4 ) و « نوال » به معناى نعمت است .
( 5 ) در بحث گذشته ، به آيات مربوط به اين قسمت اشاره شد .