يا به خاطر اين است كه ، مردم به تناسب اعمال و رفتارشان از يكديگر جدا مىشوند و هر كس با همانندش ، در يك صف قرار مىگيرد و طبعا سرنوشت مشتركى دارد و يا از اين جهت است كه هر گروهى كه در گورستانى با هم بودند ، با هم به حركت درمىآيند . قرآن مجيد نيز مىفرمايد :
« يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً »
؛ روزى كه در صور دميده مىشود و شما فوج ، فوج ، وارد صحنهء محشر مىشويد « 1 » .
حركت سريع آنها ، نشانهء دستپاچگى و وحشت از سرنوشت است و گردن كشيدن به خاطر آن است كه هر لحظه در انتظار حادثهاى هستند .
جملهء « ينفذهم البصر . . . » اشاره به اين است كه ، جمعيّت آنها با آنكه بسيار عظيم است ، امّا به گونهاى در عرصهء محشر مىايستند ، كه همه نمايانند و صدا به گوش همه مىرسد .
سپس به ترسيم ديگرى از وضع خلايق در عرصهء محشر پرداخته ، مىفرمايد :
« ( ابهام سرنوشت و ترس از نتيجهء دادرسى پروردگار و هول و وحشت محشر چنان است كه گويى ) لباس نياز و مسكنت و تسليم و خضوع بر تن پوشيدهاند ، و راههاى چاره بسته شده ، و اميد و آرزو قطع گرديده است ، قلبها از كار افتاده ، و نفسها در سينه حبس شده و صداها بسيار ضعيف و كوتاه است ، و عرق ، لجام بر دهانها زده ، و وحشتى عظيم ، همه را فراگرفته است » ( عليهم لبوس الإستكانة ، و ضرع « 2 » الإستسلام و الذّلّة . قد ضلّت الحيل ، و انقطع الأمل ، و هوت الأفئدة كاظمة ، و خشعت الأصوات مهينمة « 3 » ، و ألجم العرق ، و عظم الشّفق « 4 » .
هنگامى كه راه بازگشت بسته شود و داور خداوند باشد و تمام اعمال كوچك و
هامش
( 1 ) سورهء نبأ ، آيهء 18 .
( 2 ) « ضرع » ( بر وزن طمع ) به معناى ضعف و خضوع و ذلّت و درماندگى است .
( 3 ) « مهينمه » از مادّهء « هينمه » به معناى صداى آهسته است .
( 4 ) « شفق » در اصل به معناى آميخته شدن نور روز ، با تاريكى شب است ، به همين سبب در مورد توجّه آميخته با ترس نسبت به چيزى ، اطلاق مىشود و گاه نيز صرفا به معناى ترس مىآيد .