شرح و تفسير
با اين كه انسان ما دام كه در دنياست زندگى مىخواهد ، و بايد آبرومندانه و بدون وابستگى به ديگران حيات مادى خود را اداره كند ، ولى در خطبهء بالا و بسيارى ديگر از خطبههاى مولى امير المؤمنان عليه السّلام در نهج البلاغه به زهد در دنيا توصيه شده است ، و پى در پى هشدار مىدهد كه دنيا فانى و سريع الزّوال است ، همه بايد آمادهء كوچ كردن از دنيا باشند ، و خود را براى سفر بزرگى كه در پيش دارند آماده كنند ، ولى از آنجا كه دنيا پرستى سرچشمهء تمام گناهان است و جاذبه و زرق و برق دنيا به حدّى است كه انسانها را به سوى خود مىكشاند و درست به يك جاده سراشيبى مىماند كه حركت در آن نياز به توصيه ندارد ، بلكه دائما بايد به رهروان آن هشدار داد كه : خود را كنترل كنيد ، با سرعت نرويد ، مبادا سقوط كنيد و گرفتار مصيبت شويد ، بنا بر اين پيشوايان دين مرتبا هشدار مىدادند . به همين دليل امام در اين خطبه كه در شرايط روحانى عيد قربان ايراد شده است مردم را نسبت به بىوفايى دنيا و ناپايدارى آن هشدار مىدهد ، و با تعبيرات بسيار حساب شده كه در طىّ ده جمله بيان شده است اين حقيقت را گوشزد مىكند كه بيش از اندازه تكيه بر دنيا نكنند .
در جملههاى نخستين مىفرمايد : « آگاه باشيد دنيا به آخر رسيده و پايان يافتن خويش را اعلام كرده است . » ( ألا و إنّ الدّنيا قد تصرّمت « 1 » ، و آذنت « 2 » بانقضاء ) .
اين سخن ممكن است اشاره به مجموعهء جهان باشد كه عمرش رو به پايان است ، و به همين دليل زمان ما را آخر الزمان مىنامند ، يا اشاره به زندگى هر يك از انسانها در هر عصر و زمان است كه بسيار كوتاه و زودگذر مىباشد و احتمال دوم با مجموعهء خطبه سازگارتر است ، و در واقع مفهوم اين سخن آن است كه عمر هر كس
هامش
( 1 ) « تصرّمت » از مادهء « صرم » ( بر وزن نرم ) به معنى قطع كردن چيزى است و به همين جهت به شمشير برنده صارم مىگويند و « تصرّم دنيا » اشاره به نزديك شدن پايان عمر آن است .
( 2 ) « آذنت » از ماده « ايذان » به معنى اعلام و اخبار است .